Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Chu Văn An là một biểu tượng vượt thời gian. Ông không để lại một trường đại học mang tên mình, cũng không có những công trình đồ sộ về giáo khoa. Nhưng điều ông để lại – là một nền tảng đạo lý và một triết lý giáo dục nhân văn – đủ để nâng đỡ bao thế hệ.

Tại COREfidence, chúng tôi tin rằng: mọi đổi mới bền vững trong giáo dục và phát triển con người đều cần được soi rọi bởi ánh sáng của những bậc hiền triết đi trước. Và dưới đây là 7 bài học từ Thầy Chu Văn An – dành cho những ai mang trong mình sứ mệnh khai sáng, nuôi dưỡng con người toàn diện.

1. Khiêm tốn và tôn trọng là cốt lõi của nhân cách người thầy

Chuyện kể rằng: ông từng cúi chào một cậu bé bán kẹo.
Không phải vì lễ phép đối đáp – mà vì ông kính trọng con người, bất kể thân phận.

Trong thời đại mà địa vị thường quyết định sự tôn trọng, Chu Văn An dạy rằng: kính người là kính mình. Người thầy là gương sáng, không chỉ trong tư tưởng mà còn trong cách ứng xử nhỏ nhất.
Sự khiêm tốn không làm giảm giá trị người dạy – ngược lại, nó tạo ra một bầu không khí tôn trọng và cởi mở trong học đường. Khi người thầy biết cúi đầu trước nhân cách, học trò sẽ biết đứng thẳng với lòng tự trọng.

2. Mọi người đều có quyền được học – không phân biệt xuất thân

Ông dạy con vua, cũng dạy con thường dân.
Ông mở trường tư thục để dạy những ai muốn học – vì học là quyền, không phải đặc ân.

Triết lý “hữu giáo vô loại” của Chu Văn An đi trước thời đại hàng trăm năm. Trong khi các xã hội phong kiến thường đặt rào cản giai cấp trong giáo dục, ông lại nhìn thấy ánh sáng của tri thức nên thuộc về mọi người.

Ngày nay, điều này tương đồng với tư tưởng giáo dục vì sự công bằng: không ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình học tập.

3. Học không phải để biết suông – mà để sống, để làm, để phụng sự

“Học là có mắt, hành mới có chân.
Có biết mới có làm, có làm mới biết.”

Đây không chỉ là một lời khuyên – mà là một triết lý hành động. Chu Văn An nhìn thấy mối nguy của việc học nặng lý thuyết, xa rời thực tiễn.

Học để hành – tức là tri thức chỉ có giá trị khi được biến thành hành vi đạo đức, hành động cụ thể, và cống hiến xã hội. Ngày nay, điều này vang vọng trong các mô hình giáo dục khai phóng, STEM, và học thông qua trải nghiệm (experiential learning).

4. Dạy học là một hành vi đạo đức – không chỉ là truyền đạt kiến thức

Chu Văn An không làm “thầy giáo”, ông làm người thầy.
Ông sống theo những gì mình dạy. Và ông dạy bằng những gì mình sống.

Đạo đức nhà giáo với ông không chỉ là giữ lễ, mà là sống mẫu mực. Bốn nguyên tắc của ông – Cùng lý, Chính tâm, Tịch tà, Cự bí – là một hệ giá trị hành động:

• Cùng lý: dạy học phải truy đến tận cùng bản chất vấn đề.

• Chính tâm: người thầy phải giữ lòng ngay thẳng, không mưu lợi riêng.

• Tịch tà: có trách nhiệm lên tiếng trước sai trái, không thỏa hiệp với điều tà.

• Cự bí: không trốn tránh khó khăn, phải vững tâm phụng sự cộng đồng.

Ngày nay, trong thời đại AI và siêu tốc phát triển, những giá trị đó càng cần thiết: người thầy phải là người dẫn đường bằng phẩm chất – không chỉ bằng kỹ năng.

5. Trách nhiệm xã hội là phần không thể tách rời của học và dạy

“Thành đạt cho mình là để thành đạt cho người,
Công đức tới dân, ân huệ để lại đời sau.”

Chu Văn An không xem tri thức là công cụ để thăng tiến cá nhân. Với ông, tri thức phải được đưa vào phụng sự – cho nhân quần, cho xã hội, cho tương lai.

Đây là điều giáo dục hiện đại đang nỗ lực khôi phục: học không chỉ để thành công, mà để có ích, để trả ơn xã hội, để nâng người khác lên cùng mình.

6. Kỷ cương – sự nghiêm khắc của tình yêu nghề

Chu Văn An nghiêm khắc không phải để tạo khoảng cách,
mà để học trò hiểu: học là hành trình gian khổ, cần ý chí và rèn luyện.

Nhiều khi, xã hội hiện đại né tránh sự nghiêm khắc vì sợ tổn thương. Nhưng sự nghiêm khắc đúng mực là biểu hiện của tình yêu sâu sắc với nghề, và trách nhiệm với thế hệ học trò.

Một người thầy dễ dãi có thể khiến học trò vui lòng, nhưng một người thầy nghiêm túc sẽ khiến học trò trưởng thành.

7. Lễ nghĩa và truyền thống là nền tảng đạo đức lâu bền

Chu Văn An dạy rằng: học để thành người.
Mà “người” ở đây – là người có lễ nghĩa, đạo đức, lòng yêu nước và trách nhiệm cộng đồng.

Ông không truyền thụ tri thức rỗng – mà dạy sống có lý tưởng, có nghĩa tình, có căn cội. Trong thời đại số hoá, khi người ta dễ “quên gốc”, những bài học về lòng trung hậu, nhân nghĩa, và yêu nước thầm lặng của ông vẫn là nền tảng để hình thành một công dân toàn cầu có bản sắc.

Lời kết từ COREfidence

Giáo dục không bắt đầu từ trường lớp, mà bắt đầu từ trái tim người thầy.
Giáo dục không kết thúc ở một tấm bằng, mà mở ra con đường sống đúng – sống đẹp – sống có ích.

Chu Văn An không phải là một nhân vật của dĩ vãng.
Ông là một biểu tượng tinh thần sống động cho mọi nhà giáo, mọi học trò, và cho bất kỳ ai tin rằng: đổi mới sâu sắc nhất trong giáo dục – chính là trở về với giá trị cốt lõi của con người.

Gốc rễ cổ xưa: Từ trống đồng đến thời Lý

Mặc dù có nguồn gốc từ Trung Quốc hơn 3.000 năm trước, nhưng cảnh vui lễ hội trăng rằm đã xuất hiện trên trống đồng Ngọc Lũ có niên đại khoảng 2.500 năm, chứng tỏ người Việt đã có truyền thống riêng về lễ hội mặt trăng trước khi tiếp nhận văn hóa Trung Quốc. Điều này cho thấy việc “Việt hóa” Tết Trung Thu không phải là sự tiếp nhận thụ động mà là sự kết hợp sáng tạo giữa các yếu tố văn hóa bản địa và ngoại lai.

Văn bia Sùng Thiện Diên Linh (năm 1121) tại chùa Long Đọi Sơn ghi nhận việc tổ chức chính thức Tết Trung Thu tại kinh thành Thăng Long với các hoạt động đặc trưng như “đua thuyền, múa rối nước và rước đèn”. Từ thời điểm này, Tết Trung Thu bắt đầu được chính thức hóa và dần hình thành những nét riêng biệt của người Việt.

Tạo dựng hệ thống truyền thuyết dân gian riêng biệt: Từ Hằng Nga - Hậu Nghệ đến chú Cuội - cây đa

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của quá trình “Việt hóa” là việc người Việt đã tạo ra truyền thuyết chú Cuội và cây đa hoàn toàn khác biệt với truyền thuyết gốc Trung Quốc về Hằng Nga và Hậu Nghệ.

Câu chuyện về chú Cuội - một tiều phu nghèo với cây thuốc thần “cải tử hoàn sinh” - không chỉ phản ánh đời sống nông nghiệp mà còn thể hiện những giá trị đạo đức sâu sắc của người Việt về trách nhiệm, sự trung thực và lòng nhân ái. Truyền thuyết này đã trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa dân gian Việt Nam, được thể hiện qua ca dao, bài hát và các hoạt động văn nghệ dân gian.

Lồng đèn: Từ biểu tượng tôn giáo đến đồ chơi dân gian

Lồng đèn là một biểu tượng tôn giáo quan trọng trong Phật giáo, đại diện cho trí tuệ, ánh sáng giác ngộ, sự giải thoát và niềm hy vọng. Lồng đèn thường được sử dụng trong Lễ Phật Đản, lễ hội Yondeunghoe ở Hàn Quốc và các sự kiện Phật giáo khác như một cách để tôn vinh Đức Phật và truyền tải tinh thần của Phật giáo.

Người Việt đã phát triển các loại lồng đèn với hình dáng và ý nghĩa riêng biệt. Đèn ông sao - loại đèn hình ngôi sao 5 cánh làm từ giấy bóng kính đa màu sắc đã trở thành biểu tượng đặc trưng nhất của Tết Trung Thu Việt Nam.

Khác với đèn lồng Trung Quốc thường có màu đỏ tượng trưng may mắn, đèn Việt Nam đa dạng màu sắc và hình dáng với các loại như đèn cá chép, đèn kéo quân, đèn lồng tròn, thể hiện sự sáng tạo và tính thẩm mỹ riêng biệt.

Chuyển đổi ý nghĩa: Từ lễ hội người lớn đến “Tết thiếu nhi”

Một trong những khác biệt cơ bản nhất là ở Trung Quốc, Tết Trung Thu chủ yếu là dịp đoàn viên của người lớn với các nghi lễ cúng bái, ngắm trăng và ăn bánh trung thu. Ngược lại, người Việt đã biến Tết Trung Thu thành “Tết Thiếu nhi” - dịp đặc biệt dành cho trẻ em với các hoạt động rước đèn, múa lân, và các trò chơi dân gian.

Theo báo cáo từ một huyện miền núi, trong Tết Trung Thu 2025, có 116 điểm tổ chức với 19.607 trẻ em tham dự, chiếm trên 97% tổng số trẻ em của toàn huyện, với tổng kinh phí 420.203.000 đồng. Con số này cho thấy quy mô và tầm quan trọng của Tết Trung Thu đối với trẻ em Việt Nam.

Gắn với nền văn minh nông nghiệp lúa nước

Người Việt đã gắn Tết Trung Thu chặt chẽ với chu kỳ sản xuất nông nghiệp lúa nước. Khác với nguồn gốc tôn thờ mặt trăng của Trung Quốc, Tết Trung Thu Việt Nam mang ý nghĩa cầu mong mùa màng bội thu và tri ân thiên nhiên sau vụ thu hoạch.

Thời điểm tổ chức (rằm tháng 8 âm lịch) trùng với mùa thu hoạch, khi “khí trời mát mẻ, nhà nông hoàn thành việc thu hoạch vụ mùa”, tạo nên sự gắn kết mật thiết giữa lễ hội và đời sống sản xuất của người nông dân.

Tích hợp yếu tố tâm linh bản địa - tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Người Việt đã tích hợp Tết Trung Thu vào hệ thống tín ngưỡng dân gian với việc cúng tổ tiên và thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Bánh Trung Thu không chỉ là món quà tặng nhau mà còn là lễ vật dâng lên bàn thờ tổ tiên, thể hiện lòng biết ơn và tưởng nhớ đến công lao của ông bà. Điều này hoàn toàn khác biệt với Tết Trung Thu Trung Quốc, nơi trọng tâm là tín ngưỡng thờ cúng Mặt trăng và các nghi lễ gắn với sinh con đẻ cái của phụ nữ.

---

Nguồn tham khảo: Các nghiên cứu về lịch sử văn hóa Việt Nam, báo cáo thị trường bánh Trung Thu 2025, và tài liệu khảo cổ học về trống đồng Ngọc Lũ.

Subscribe now

Rustic Beauty from the Fields

The "beauty" in Vietnamese agricultural culture is not ostentatious or brilliant like gold. Instead, it carries the colors of earth and water - the brown of muddy fields, the green of young rice shoots, the golden gleam of ripened grain. This is beauty born from the harmony between humans and nature, from the calloused hands of farmers and the sweat they pour onto every plot of land.

As Professor Vu Tai Luc's research has pointed out, Vietnamese agricultural culture is "a culture of genuine combination between humans and the earth, a culture of cultivating the land alongside cultivating the spirit." Farmers do not merely regard the land as a production tool, but see it as a friend, a teacher who instructs them about patience and the rhythm of nature.

The Aesthetic of "Simplicity - Harmony - Utility"

1. In Clothing and Daily Items

Consider the conical hat (nón lá) - a familiar symbol of Vietnamese people. At first glance, it appears to be just a simple hat made from palm leaves, but in essence, it represents the crystallization of agricultural aesthetic philosophy. The conical hat serves practical purposes by providing shade and rain protection (utility), has a gently curved shape that harmonizes with nature, and embodies unpretentious simple beauty (rusticity).

Farmers' clothing also clearly reflects this aesthetic quality. The brown and black colors of their garments serve not only to hide stains from work, but also express humility - a reluctance to stand out or draw attention. This is how farmers embody the concept that "beauty is modesty, beauty is harmony."

2. In Architecture and Living Spaces

Traditional Vietnamese residential architecture provides the clearest evidence of agricultural culture's aesthetic qualities. The three-compartment house without interior walls, with its interconnected courtyard-garden-pond-livestock areas creates an open, airy living space. The gently curved roof serves not only to drain rainwater but also creates soft beauty that harmonizes with the curves of surrounding hills and mountains.

As researcher Louis Bezacier observed: "The Vietnamese can repeat the same curved-roof house style endlessly, yet we never tire of admiring it." This beauty does not result from elaborate complexity, but precisely from simplicity and naturalness - the core values of agricultural aesthetics.

Profound Impact on Lifestyle

1. Living in Rhythm with Nature

Agricultural "beauty" has created a special Vietnamese lifestyle: living in accordance with natural rhythms. Farmers wake with the rooster's crow, rest when darkness falls, and work according to seasonal cycles. This reflects not merely production needs but also a philosophy of living in harmony with nature.

As Vietnamese proverbs often say: "Heaven's grace of rain and sun must come at the right time; where it's shallow, plow lightly, where it's deep, plow deeply." This represents not only farming experience but also life philosophy: knowing how to adapt flexibly to circumstances without forcing nature.

2. Gentle Character and Community Spirit

The agricultural production environment, requiring cooperation and mutual support, has created distinctive Vietnamese characteristics: gentleness, valuing relationships and loyalty, and prioritizing community. In traditional Vietnamese villages, plowing, building dikes and embankments, and harvesting all required the entire community's participation. This formed values like "healthy leaves shelter torn leaves" and "one tree cannot make a mountain, but three trees together can form a high peak."

This differs markedly from nomadic or commercial cultures where individual competition is emphasized. In agricultural culture, "beauty" is not about outshining others, but about harmony and contributing to the community's collective prosperity.

In Arts and Entertainment

1. Water Puppetry - Art from Rice Fields

Water puppetry exemplifies how agricultural "beauty" manifests in folk art. The stage is the water surface itself - like flooded rice fields, with puppets depicting rural life: plowing buffalo, swimming ducks, rice planters. This is not "high art" for aristocrats, but art "of the people, by the people, for the people" - expressing accessible, familiar beauty.

2. Folk Songs and Proverbs - Treasury of Folk Aesthetics

Vietnamese folk language contains countless aesthetic images drawn from agriculture. Professor Do Thi Kim Lien in her research pointed out that among 2,400 proverbs, up to 446 contain words related to rice plants and rice products. Images like "ripened rice and ngâu flowers," "rice to eat and clothes to wear," and "granaries full of rice and paddy" are not merely everyday realities but have become aesthetic symbols expressing dreams of abundant, happy life.

Impact on Human Character

1. Patience and Perseverance

Farming teaches Vietnamese people the virtue of patience. From sowing seeds to harvest takes 3-4 months, and throughout this time, farmers must provide meticulous care while waiting for the right moment. This has created the patient, unhurried character of Vietnamese people. As Professor Vu Tai Luc wrote: "The farming spirit of the Vietnamese nation means understanding deep concerns and not fearing hardship and suffering."

2. Democracy and Equality

In agricultural communities, regardless of wealth or poverty, when working in the fields everyone must struggle together with mud and earth, enduring sun and rain together. This creates democratic, egalitarian social relationships. Even in ancient Vietnamese villages, the "village crier" position, though lowest in rank, would still have his own mat during festivals - showing respect for equality based on community contribution rather than social status.

3. Holistic Thinking

Farming depends on many factors: weather, soil, water, plant varieties, techniques... Therefore, farmers develop holistic thinking that focuses on relationships between elements. They don't look at isolated aspects but always consider the whole. This creates the dialectical, flexible thinking of Vietnamese people - always seeking balance and harmony rather than fierce confrontation.

Changes in Modern Times

Today, as Vietnamese society undergoes rapid industrialization and modernization, many worry that these traditional aesthetic values will disappear. However, reality shows they persist steadily, only changing their forms of expression.

1. Urban Inheritance

Even in large cities, we can still see traces of agricultural "beauty." Many families maintain habits of growing vegetables in their yards, decorating homes with ornamental plants, and preferring green, cool spaces over rigid high-rise buildings. Community spirit still manifests through new forms like neighborhood groups and resident clubs.

2. Challenges and Opportunities

However, we cannot deny that modernization brings challenges. Consumer lifestyles and individual competition strongly impact traditional value systems. Some negative aspects of agricultural thinking like conservatism, parochialism, and "leveling down" are also being reflected upon and adjusted.

Contemporary Significance

The "beauty" in Vietnamese agricultural culture is not something "outdated" to be discarded, but a valuable spiritual resource that needs preservation and development. In the context of globalization, when many countries are rediscovering their cultural identity, values like harmony with nature, community spirit, and sustainable living become extremely meaningful.

Moreover, in this era of climate change and environmental crisis, the agricultural culture's philosophy of "living in accordance with nature" becomes a valuable lesson for all humanity. As international researchers have noted in Nature journal, aesthetic values connected with nature from Asian agricultural cultures are receiving worldwide research attention.

Conclusion

The "beauty" in Vietnamese agricultural culture is not merely an abstract concept but a living value system that profoundly impacts every aspect of life. From simple dress and architecture harmonious with nature, to gentle character that values relationships and community lifestyle - all bear the imprint of agricultural aesthetic philosophy.

Understanding this, we see that Vietnamese cultural identity is not artificially created, but forged through thousands of years of living closely with the land and rice fields. And perhaps, in the nation's modernization journey, we still need to preserve these beautiful values - not as museum pieces for admiration, but as a source of spiritual strength to continue moving forward.

Cái đẹp mộc mạc từ ruộng đồng

"Cái đẹp" trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam không phô trương, không rực rỡ như vàng son. Thay vào đó, nó mang màu sắc của đất và nước - màu nâu của bùn ruộng, màu xanh của lúa non, màu vàng óng của lúa chín. Đây là vẻ đẹp được sinh ra từ sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, từ những bàn tay chai sạn của người nông dân và mồ hôi họ đổ xuống từng thửa ruộng.

Như nghiên cứu của GS Vũ Tài Lục đã chỉ ra, văn hóa nông nghiệp Việt Nam là "văn hóa của sự kết hợp chân chính giữa người với đất, là văn hóa của sự khai phát đất ruộng đi cùng với sự khai phát tâm linh". Người nông dân không chỉ đơn thuần coi đất đai như một công cụ sản xuất, mà xem nó như một người bạn, một người thầy dạy họ về sự kiên nhẫn, về nhịp điệu của tự nhiên.

Tính thẩm mỹ "mộc mạc - hài hòa - hữu dụng"

1. Trong trang phục và đồ dùng

Hãy nhìn vào chiếc nón lá - biểu tượng quen thuộc của người Việt. Thoạt nhìn, nó chỉ là một chiếc mũ đơn giản được làm từ lá cọ, nhưng thực chất đó là sự kết tinh của triết lý thẩm mỹ nông nghiệp. Nón lá vừa che nắng che mưa (hữu dụng), vừa có hình dáng cong mềm mại hài hòa với thiên nhiên, vừa mang vẻ đẹp giản dị không phô trương (mộc mạc).

Trang phục của người nông dân cũng thể hiện rõ tính thẩm mỹ này. Màu nâu, màu đen của áo quần không chỉ để che giấu vết bẩn khi làm việc, mà còn thể hiện sự khiêm nhường, không muốn nổi bật hay gây chú ý. Đây chính là cách người nông dân thể hiện quan niệm "đẹp là sự khiêm tốn, đẹp là sự hòa hợp".

2. Trong kiến trúc và không gian sống

Kiến trúc nhà ở truyền thống Việt Nam là minh chứng rõ nét nhất cho tính thẩm mỹ của văn hóa nông nghiệp. Ngôi nhà ba gian không vách, với sân - vườn - ao - chuồng liên hoàn, tạo nên một không gian sống mở, thông thoáng. Mái nhà cong nhẹ nhàng không chỉ để thoát nước mưa mà còn tạo nên vẻ đẹp mềm mại, hài hòa với đường cong của núi đồi xung quanh.

Như nhà nghiên cứu Louis Bezacier đã nhận xét: "Người Việt Nam có thể lặp đi lặp lại độc một kiểu nhà mái cong mà ta ngắm mãi vẫn không chán mắt". Vẻ đẹp này không phải do sự cầu kỳ phức tạp, mà chính là do sự giản dị, tự nhiên - những giá trị cốt lõi của thẩm mỹ nông nghiệp.

Ảnh hưởng sâu sắc đến lối sống

1. Nhịp sống thuận theo tự nhiên

"Cái đẹp" nông nghiệp đã tạo nên một lối sống đặc biệt của người Việt: sống thuận theo nhịp điệu tự nhiên. Người nông dân dậy với tiếng gà gáy, nghỉ khi trời tối, làm việc theo mùa vụ. Điều này không chỉ là nhu cầu sản xuất mà còn thể hiện triết lý sống hài hòa với thiên nhiên.

Như tục ngữ Việt Nam thường nói: "Ơn trời mưa nắng phải thời, nơi thì bừa cạn nơi thì cày sâu". Đây không chỉ là kinh nghiệm canh tác mà còn là triết lý sống: biết thích ứng linh hoạt với hoàn cảnh, không cưỡng ép tự nhiên.

2. Tính cách hiền hòa và tính cộng đồng

Môi trường sản xuất nông nghiệp đòi hỏi sự hợp tác, đùm bọc lẫn nhau đã tạo nên tính cách đặc trưng của người Việt: hiền hòa, trọng tình nghĩa, coi trọng cộng đồng. Trong làng xã Việt cổ, việc cày cấy, làm đìa đắp bờ, thu hoạch đều cần sự chung tay của cả cộng đồng. Từ đó hình thành nên những giá trị như "lá lành đùm lá rách", "một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao".

Điều này khác biệt rõ rệt với văn hóa du mục hay thương nghiệp, nơi mà cạnh tranh cá nhân được đề cao. Trong văn hóa nông nghiệp, "đẹp" không phải là nổi trội hơn người khác, mà là hòa hợp, đóng góp vào sự thịnh vượng chung của cộng đồng.

Trong nghệ thuật và giải trí

1. Múa rối nước - nghệ thuật từ ruộng lúa

Múa rối nước là một ví dụ tiêu biểu cho cách mà "cái đẹp" nông nghiệp thể hiện trong nghệ thuật dân gian. Sân khấu chính là mặt nước - giống như ruộng lúa ngập nước, các con rối mô phỏng cuộc sống nông thôn: trâu cày, vịt bơi, người cấy lúa. Đây không phải là nghệ thuật "cao sang" dành cho giới quý tộc, mà là nghệ thuật "của dân, do dân, vì dân" - thể hiện vẻ đẹp bình dân, gần gũi.

2. Ca dao, tục ngữ - kho tàng thẩm mỹ dân gian

Ngôn ngữ dân gian Việt Nam chứa đựng vô số hình ảnh thẩm mỹ lấy từ nông nghiệp. GS Đỗ Thị Kim Liên trong nghiên cứu của mình đã chỉ ra rằng, trong tổng số 2.400 câu tục ngữ, có đến 446 câu chứa các từ ngữ liên quan đến cây lúa và sản phẩm từ lúa. Những hình ảnh như "lúa chín hoa ngâu", "cơm ăn áo mặc", "thóc gạo đầy kho" không chỉ là hiện thực sinh hoạt mà còn trở thành những biểu tượng thẩm mỹ, thể hiện ước mơ về cuộc sống đủ đầy, hạnh phúc.

Tác động đến tính cách con người

1. Sự kiên nhẫn và bền bỉ

Nghề nông dạy người Việt về đức tính kiên nhẫn. Từ khi gieo hạt giống đến lúc thu hoạch phải mất 3-4 tháng, và trong suốt thời gian đó, người nông dân phải chăm sóc tỉ mỉ, chờ đợi đúng thời điểm. Điều này đã tạo nên tính cách bền bỉ, không nóng vội của người Việt. Như GS Vũ Tài Lục viết: "Tinh thần nông dân của dân tộc Việt là biết sâu xa những ưu hoạn, không sợ khó nhọc gian khổ".

2. Tính dân chủ và bình đẳng

Trong cộng đồng nông nghiệp, dù ai giàu nghèo gì thì khi ra đồng làm việc đều phải cùng nhau lăn lộn với bùn đất, cùng nhau chịu nắng mưa. Điều này tạo nên tính dân chủ, bình đẳng trong quan hệ xã hội. Thậm chí, trong làng xã Việt cổ, chức vị "chú mõ" tuy thấp nhất nhưng vào dịp hội hè vẫn được ngồi một mình một chiếu - thể hiện sự tôn trọng bình đẳng dựa trên đóng góp cho cộng đồng chứ không phải địa vị xã hội.

3. Lối tư duy tổng hợp

Nghề nông phụ thuộc vào nhiều yếu tố: thời tiết, đất đai, nước, giống cây, kỹ thuật... Do đó, người nông dân phát triển lối tư duy tổng hợp, chú trọng mối quan hệ giữa các yếu tố. Họ không chỉ nhìn vào một khía cạnh riêng lẻ mà luôn xem xét tổng thể. Điều này tạo nên tư duy biện chứng, linh hoạt của người Việt - luôn tìm cách cân bằng, hài hòa hơn là đối đầu quyết liệt.

Những thay đổi trong thời hiện đại

Ngày nay, khi xã hội Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhiều người lo ngại rằng những giá trị thẩm mỹ truyền thống này sẽ biến mất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chúng vẫn tồn tại một cách bền bỉ, chỉ thay đổi hình thức biểu hiện.

1. Sự kế thừa trong đô thị

Ngay cả trong các thành phố lớn, ta vẫn có thể thấy dấu ấn của "cái đẹp" nông nghiệp. Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen trồng rau trong sân, trang trí nhà cửa bằng cây cảnh, thích không gian xanh mát hơn là những tòa nhà cao tầng kín cứng. Tính cộng đồng vẫn thể hiện qua các hình thức mới như các nhóm hàng xóm, câu lạc bộ cư dân.

2. Thách thức và cơ hội

Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng quá trình hiện đại hóa cũng mang đến những thách thức. Lối sống tiêu dùng, cạnh tranh cá nhân đang tác động mạnh đến hệ giá trị truyền thống. Một số đặc điểm tiêu cực của tư duy nông nghiệp như tính bảo thủ, cục bộ, "cào bằng" cũng đang được phản tư và điều chỉnh.

Ý nghĩa hiện tại

"Cái đẹp" trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam không phải là thứ "cũ kỹ" cần vứt bỏ, mà là nguồn tài nguyên tinh thần quý giá cần được bảo tồn và phát huy. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều nước đang tìm lại bản sắc văn hóa của mình, những giá trị như sự hài hòa với thiên nhiên, tính cộng đồng, lối sống bền vững lại trở nên vô cùng có ý nghĩa.

Hơn nữa, trong thời đại biến đổi khí hậu và khủng hoảng môi trường, triết lý "sống thuận theo tự nhiên" của văn hóa nông nghiệp lại trở thành bài học quý giá cho toàn nhân loại. Như các nhà nghiên cứu quốc tế đã nhận xét trong tạp chí Nature, những giá trị thẩm mỹ gắn liền với thiên nhiên của các nền văn hóa nông nghiệp châu Á đang được thế giới quan tâm nghiên cứu.

Kết luận

"Cái đẹp" trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà là một hệ thống giá trị sống động, tác động sâu sắc đến từng khía cạnh của cuộc sống. Từ cách ăn mặc giản dị, kiến trúc hài hòa với thiên nhiên, đến tính cách hiền hòa trọng tình, lối sống cộng đồng - tất cả đều mang dấu ấn của triết lý thẩm mỹ nông nghiệp.

Hiểu được điều này, chúng ta sẽ thấy rằng bản sắc văn hóa Việt Nam không phải là thứ được tạo ra một cách nhân tạo, mà được hun đúc qua hàng nghìn năm sống gắn bó với đất đai, với ruộng lúa. Và có lẽ, trong hành trình hiện đại hóa đất nước, chúng ta vẫn cần giữ lại những giá trị đẹp đẽ này - không phải như một bảo tàng để chiêm ngưỡng, mà như một nguồn sức mạnh tinh thần để tiếp tục bước đi.

Subscribe now

Từ sớm, con người Việt Nam đã cùng chung sống; có văn hoá cộng tác, ăn chung, làm chung. Sự gắn kết con người cao dẫn đến sự hình thành đặc biệt của tính cộng đồng trong văn hoá sinh hoạt người Việt. Tinh thần cộng đồng, tâm lý cộng đồng là một đặc điểm trong tâm thức của người Việt Nam. Đặc điểm ấy thể hiện ở các tầng bậc từ vi mô đến vĩ mô, từ lịch đại đến đương đại. Tình cảm cộng đồng là một nhân tố tạo thành năng lực phối kết hợp - nền tảng của tinh thần dân tộc, tinh thần yêu nước. Dù không phủ nhận, tính cộng đồng là một giá trị nội lực, giá trị văn hoá quý báu, song nó cũng đem lại những hệ quả đáng nhìn nhận.

Subscribe now

1. SỰ HÌNH THÀNH CỦA TÍNH CỘNG ĐỒNG

Từ thuở bình minh lịch sử, do bản năng sinh tồn (muốn được tập hợp sức mạnh chống thiên tai, địch họa, thú dữ và kích thích quá trình tiến hóa), con người đã có ý thức liên kết bầy đàn, sống quần tụ thành một cộng đồng, tập thể. Từ đó, xã hội loài người dần dần hình thành các mô hình xã hội từ dạng sơ khai cho đến phức tạp và phát triển cao như ngày nay.

A. Định nghĩa “Tính cộng đồng”

• Theo nghĩa hẹp của bộ môn Nhân học văn hóa (Cultural anthropology), tính cộng đồng chỉ sự gắn bó với từng nhóm trong cộng đồng dân tộc lớn (in-group: Gia đình, thân tộc, tôn giáo...) gần như tính tập thể.

• Theo nghĩa rộng, tính cộng đồng là ý thức và tình cảm gắn bó người tộc Việt với nhau (tức là tính cộng đồng dân tộc Việt). Tính cộng đồng đặc trưng cho tinh thần đoàn kết, tương trợ; tính tập thể hòa đồng; đó là sự gắn kết giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng tập thể.

Tính cộng đồng chú trọng nhấn mạnh vào sự đồng nhất: Cùng họ là đồng tộc, cùng tuổi là đồng niên, cùng nghề là đồng nghiệp, cùng làng là đồng hương...

B. Sự hình thành liên kết cộng đồng tại Việt Nam

• Xuất phát từ nhu cầu lao động, sản xuất nông nghiệp

Truyền thống liên kết cộng đồng được hình thành trước hết từ nhu cầu trong lao động, sản xuất. Đặc điểm về địa hình, khí hậu, tài nguyên, sinh thái Việt Nam chứa đựng nhiều tiềm năng to lớn nhưng lại gây nhiều khó khăn, thách thức với con người. Việt Nam nằm trong khu vực có thời tiết 4 mùa, thổ nhưỡng đa dạng, nhiều sông ngòi, kênh rạch... rất phù hợp với nền sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước. Tinh thần đoàn kết, gắn kết cộng đồng có nguồn gốc từ nền văn hóa lúa nước đó. Trong sản xuất nông nghiệp, các gia đình nông dân cùng canh tác trên một cánh đồng, môi trường canh tác gần gũi và mang tính tập thể đó khiến những người nông dân trong làng không thể sinh sống và làm việc đơn lẻ, mà liên kết với nhau trong mối liên hệ gần gũi, thân tình.

Bên cạnh đó, cuộc sống đầy nỗi bất trắc cũng đã tạo ra sự liên kết của cộng đồng, mối liên kết cá nhân phụ thuộc vào cộng đồng dần dần trở thành tập tục có cơ sở kinh tế - xã hội, bảo đảm tạo nên sợi dây tinh thần nối giữa các cá nhân trong cộng đồng: gia đình - làng - nước. Người Việt Nam quan tâm rất nhiều đến quan hệ cộng đồng vì mọi hành vi của mỗi cá nhân được đánh giá tốt hay xấu, có hợp đạo lý, lẽ phải hay không đều dựa vào các chuẩn mực quy tắc được xây dựng lên từ cộng đồng.

• Xuất phát từ nhu cầu chống thiên tai, giặc ngoại xâm

Do địa lý, lịch sử, người Việt đã phải sớm tập hợp nhau chống thiên tai và ngoại xâm nên tính cộng đồng cao. Tính cộng đồng này, qua hàng nghìn năm, được nuôi dưỡng bởi nhiều giá trị văn hóa tạo ra những truyền thống gắn bó người dân, có những yếu tố văn hóa này, như một nhà nghiên cứu Nhật nhận định: “Giống như gió; chúng ta sống trong gió nhưng không nhìn thấy gió”.

Trong cuộc sinh tồn và phát triển, dân tộc Việt Nam luôn phải gồng mình lên để chiến đấu chống lại các thế lực ngoại bang hùng mạnh và thiện chiến, vận mệnh dân tộc không ít lần như “ngàn cân treo sợi tóc”. Trước nguy cơ nước mất nhà tan, sự sống còn của cá nhân gắn liền với sự tồn vong của cộng đồng nên tinh thần đoàn kết của dân tộc Việt Nam hình thành sớm. Điều này lý giải vì sao cộng đồng dân tộc Việt Nam cùng với Nhà nước trung ương tập quyền ra đời sớm, ngay vào lúc xây dựng nền móng cho chế độ quân chủ phong kiến dân tộc. Sự gắn kết cá nhân, gia đình, làng xã, Tổ quốc thành một khối thống nhất chính là bức thành đồng kiên cố giúp cộng đồng có thể vượt qua mọi dã tâm xâm lược, đưa đất nước đi lên cường thịnh và trường tồn.

2. BIỂU HIỆN CỦA TÍNH CỘNG ĐỒNG

Tính cộng đồng biểu hiện ở cách tổ chức đời sống cộng đồng, mà làng xã là một ví dụ tiêu biểu.

Theo Từ điển tiếng Việt (Trung tâm Từ điển học, 1995), “làng là khối dân cư ở nông thôn làm thành một đơn vị có đời sống riêng về nhiều mặt và là đơn vị hành chính thấp nhất thời phong kiến”.

Đặc điểm của làng xã cổ truyền là tính cộng đồng và tính tự trị, tự quản. Việc tổ chức nông thôn đồng thời theo nhiều nguyên tắc khác nhau tạo nên tính cộng đồng làng xã. Tính cộng đồng là sự liên kết các thành viên trong làng lại với nhau, mỗi người đều hướng tới những người khác. Tính cộng đồng nhấn mạnh vào sự đồng nhất (sự giống nhau). Do đồng nhất (cùng hội cùng thuyền, cùng cảnh ngộ) nên người Việt Nam luôn sẵn sàng đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau, coi mọi người trong cộng đồng như anh chị em trong nhà

Tiếng Việt mang hình bóng của tính cộng đồng người Việt rất đậm đặc

Đơn cử như trong tiếng Việt, không có đại từ ngôi thứ nhất và thứ hai chung cho mọi người mà phải thay bằng tiếng xưng hô trong thân tộc như: Ông, bà, bố, mẹ, anh, chị, em, con, cháu, cô, dì, chú, bác... Có lẽ đây cũng chính là một đặc thù của tiếng Việt so với ngôn ngữ khác trên thế giới.

Tính cộng đồng còn được thể hiện qua phong tục, tín ngưỡng, lễ hội của người Việt

Bản thân lễ hội chứa đựng trong đó các giá trị to lớn, hướng con người tới “cái thiêng”, có sức gắn kết cộng đồng, hấp dẫn, lôi cuốn các tầng lớp xã hội, trở thành một nhu cầu, một khát vọng của nhân dân trong nhiều thế kỷ.

Tính cộng đồng cũng được hình tượng hóa qua nhiều truyền thuyết, huyền thoại

Chúng được biểu hiện thành các yếu tố biểu tượng sinh động, đặc trưng như: “Con Rồng, cháu Tiên”, “Thánh Gióng”, “Sơn Tinh-Thủy Tinh”... Qua đó, ta thấy một dân tộc mà ngay từ thuở sơ khai đã gắn bó với nhau bằng nghĩa tình đồng bào ruột thịt, và lại kề vai sát cánh bên nhau bước vào cuộc trường chinh dựng nước và giữ nước, chung sức đồng lòng chiến đấu với bao thiên tai, địch họa để kiêu hãnh trường tồn.

3. TÁC ĐỘNG CỦA TÍNH CỘNG ĐỒNG: TÍCH CỰC & HẠN CHẾ

Mặt tích cực, tính cộng đồng là nền tảng của tinh thần dân tộc và lòng yêu nước quý báu

• Tinh thần tập thể và ý thức trách nhiệm

Tính cộng đồng có những tác động tích cực đối với đời sống xã hội. Do có tính cộng đồng mà người Việt luôn có tinh thần tập thể, ý thức trách nhiệm. Trong mỗi hành vi ứng xử, trong lối sống và nếp nghĩ, con người luôn nghĩ đến cộng đồng, đến tập thể, luôn để ý đến các mối liên hệ xung quanh, tránh những việc làm phương hại đến tập thể. Vì tập thể, người ta sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân. Cũng vì thế mà người phương Đông nói chung, người Việt nói riêng thường đề cao nghĩa vụ, trách nhiệm (khác với phương Tây thường coi trọng quyền lợi).

• Giàu lòng nhân ái, đoàn kết, sẻ chia, bình đẳng

Vì có tinh thần tập thể nên người Việt giàu lòng nhân ái, đoàn kết, sẻ chia. Những người trong làng sống nương tựa vào nhau, vì nhau, cởi mở, hòa đồng, do đó, họ đối xử với nhau rất giàu tình nghĩa, coi trọng tình làng nghĩa xóm, “tương thân tương ái”, “thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách” đầy nhân ái, sẻ chia. Cũng nhờ đó, người Việt đã hạn chế sự vô cảm, ích kỷ cá nhân. Bởi lẽ, con người gắn kết cộng đồng sẽ không chấp nhận lối sống hờ hững, vô trách nhiệm. Mọi vấn đề nảy sinh đều được giải quyết bằng tình nghĩa họ hàng, bà con, láng giềng một cách mềm dẻo, tạo nên nét văn hóa trọng tình. Do đề cao tính cộng đồng nên trong xã hội Việt Nam truyền thống, có một sự đồng nhất (giống nhau, bình đẳng với nhau) cũng chính là ngọn nguồn của nếp sống dân chủ-bình đẳng bộc lộ trong nguyên tắc tổ chức nông thôn theo địa bàn cư trú, theo nghề nghiệp, theo phe giáp...

Như vậy, có thể thấy, tính cộng đồng có mặt tích cực là tạo sự đồng thuận, thống nhất cao trong cộng đồng, giúp tập hợp, huy động được sức mạnh của số đông, tạo nên một tập thể đoàn kết, gắn bó để đạt được mục tiêu chung và cao nhất. Phát triển được tinh thần cộng đồng lành mạnh là cơ sở để nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc.

Mặt hạn chế, tính cộng đồng mang theo cả tính ỷ lại, xu thế đám đông

• Thói dựa dẫm, tâm lý xuề xoà

Sự đồng nhất (giống nhau) dẫn đến chỗ người Việt Nam hay có thói dựa dẫm, ỷ lại vào tập thể, tâm lý xuề xòa, đại khái, tâm lý đám đông: “Nước trôi thì bèo trôi”, “nước nổi thì thuyền nổi”. Tệ hại hơn nữa là tình trạng “Cha chung không ai khóc”, “Lắm sãi không ai đóng cửa chùa”... Dù khó khăn hoạn nạn, có người cũng hành xử theo tư duy “mặc kệ”: “Toét mắt là tại hướng đình/Cả làng toét mắt, riêng mình em đâu”. Hiện tượng “hôi của”, “đánh hội đồng”... xảy ra gần đây khiến cho không ít người khốn đốn là hiện tượng đáng buồn.

• Tư tưởng an phận thủ thường, cả nể

Người Việt cũng có tư tưởng an phận thủ thường và cả nể, làm gì cũng sợ động chạm “rút dây động rừng” nên thường “dĩ hòa vi quý”, giải quyết vấn đề êm thấm theo kiểu “đóng cửa bảo nhau”, tránh “vạch áo cho người xem lưng”.

• “Xấu đều hơn tốt lỏi”

Tính cộng đồng đề cao tập thể cũng dẫn đến tâm lý coi nhẹ cá nhân. Bị ràng buộc bởi quan hệ cộng đồng, trách nhiệm, con người lắm lúc quên đi nhu cầu, hạnh phúc cá nhân. Lại thêm tư tưởng bình quân, cào bằng, đồng nhất tập thể nên nảy sinh thói đố kỵ, không chấp nhận sự vượt trội của người khác. Họ thà “xấu đều hơn tốt lỏi”, “khôn độc không bằng ngốc đàn”... Điều này khiến cho người Việt không tạo ra được một sự hiệp thông thống nhất, khả năng làm việc nhóm không hiệu quả, dẫn đến việc “một người làm thì tốt, ba người làm thì tồi, bảy người làm thì hỏng”.

Một xã hội muốn phát triển thì cá nhân phải được tôn trọng, năng lực cá nhân phải được giải phóng. Một cộng đồng quá coi trọng tính tập thể thì yếu tố cá nhân bị lu mờ, vai trò và lợi ích của cá nhân bị gạt bỏ để phục vụ cộng đồng và tập thể.

Cũng như các giá trị khác trong bảng giá trị văn hóa dân tộc Việt Nam, tính cộng đồng là kết quả của nền văn minh lúa nước, của lịch sử chống thiên tai, địch họa bi thương nhưng cũng rất anh hùng của người Việt. Giá trị đó đã sinh thành, sống cùng dân tộc suốt hàng nghìn năm.

Nhưng tính cộng đồng của người Việt có tính tương đối và tính lịch sử cụ thể. Trong công cuộc đổi mới, chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay đang đặt giá trị văn hóa Việt Nam trước những yêu cầu, thử thách mới. Nhìn nhận lại giá trị cộng đồng truyền thống là một cách để “ôn cố nhi tri tân”. Nhận diện đúng đắn những giá trị và hạn chế của tính cộng đồng, từ đó có giải pháp kịp thời để “gạn đục khơi trong”, khắc phục những hạn chế, khiếm khuyết, làm tỏa sáng, lan tỏa những mặt tích cực, tốt đẹp đến cộng đồng hiện tại như một thứ sức mạnh mềm văn hóa cho phát triển bền vững đất nước là việc làm cấp thiết và ý nghĩa hiện nay.

_____________

Tham khảo:

1. Nguyễn Diệu Hương, “Tiếp cận tính cộng đồng: Những bàn luận

   và nghiên cứu về tính cộng đồng ở Việt Nam,” Th“ng tin Khoa học xž hội, số 7.2016, https://vjol.info.vn/index.php/ssir/article/download/26168/22389/.

2. Nghiêm Thị Thu Nga, “Tính cộng đồng của người Việt,” Tạp chí Chính trị Quân đội Nhân dân, ngày 13 tháng 11 năm 2018, https://ct.qdnd.vn/van-hoa-xa-hoi/tinh-cong-dong-cua-nguoi-viet-526617.

3. Nguyễn Thị Thu Huyền, “Đôi nét về văn hóa làng xã và sự ảnh hưởng đến thực hiện dân chủ cơ sở,” Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2025, http://vanhoanghethuat.vn/doi-net-ve-van-hoa-lang-xa-va-su-anh-huong-den-thuc-hien-dan-chu-co-so.htm.

   Subscribe now

Không thể chỉ nhìn vào bằng cấp hay danh vị để kết luận một người có văn hoá hay không. Trong thực tế, người bán rau ngoài chợ, người tài xế xe ôm, hay bác bảo vệ trường học đôi khi lại khiến ta nể phục về cách ứng xử tử tế, thái độ sống có đạo lý, và sự tinh tế trong giao tiếp. Ngược lại, có không ít người đạt học vị cao, giữ vị trí quan trọng nhưng lại ứng xử kém văn minh, thiếu thành thật, thiếu trách nhiệm - những điều khiến họ trở nên "vô văn hoá" trong mắt cộng đồng. Văn hoá vì thế không phải là cái áo khoác ngoài để trình diễn, mà là chất liệu nền tảng làm nên nhân cách và khí chất của con người.

Ở bài viết này, ta tạm thời nhìn nhận văn hoá ở lăng kính từ rộng tới hẹp, từ văn hoá nhân loại đến văn hoá dân tộc và rồi là văn hoá cá nhân.

VĂN HOÁ TOÀN NHÂN LOẠI - TƯ TƯỞNG VỀ VĂN HOÁ CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

Trong cuốn “Hồ Chí Minh: Toàn tập - tập 3” Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.

Văn hoá, theo Người, là tổng thể những gì con người tạo ra trong hành trình tồn tại và phát triển. Và chính vì nó là sản phẩm sống còn, nên văn hoá vừa phản ánh, vừa định hình con người.

VĂN HOÁ DÂN TỘC - “VĂN HOÁ CÒN THÌ DÂN TỘC CÒN, VĂN HOÁ MẤT THÌ DÂN TỘC MẤT”

Đối với Việt Nam, văn hoá dân tộc không chỉ là thành quả của quá trình lịch sử nghìn năm dựng nước và giữ nước, mà còn là bản sắc riêng biệt – nơi hội tụ của lòng yêu nước, tinh thần cộng đồng, lòng bao dung, sự giản dị và nhân hậu. Người Việt sống dựa vào làng, dựa vào cộng đồng, vào nếp nhà, vào câu ca dao mẹ hát. Chính mối liên hệ chặt chẽ giữa cá nhân – gia đình – làng – đất nước đã tạo nên một nền văn hoá mà trong đó, sự hài hoà, tình cảm, và tinh thần cố kết đóng vai trò trung tâm. Người có văn hoá ở đây không chỉ là người biết đọc sách, biết nghe nhạc cổ truyền, mà là người sống có nghĩa có tình, biết sẻ chia, biết giữ lòng ngay cả khi không ai nhìn thấy.

Ở góc độ xã hội học, văn hoá có thể chia làm hai mảng: văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần. Đền chùa, nhà rường, áo dài, tranh dân gian, nhạc cụ truyền thống – là biểu hiện của văn hoá vật chất. Còn trong tâm tưởng, trong tín ngưỡng, trong hệ thống giá trị, trong lễ nghĩa, trong cách nhìn người và xử thế – đó là thế giới của văn hoá tinh thần. Không thể có một nền văn hoá đích thực nếu thiếu một trong hai yếu tố đó. Điều quan trọng là cá nhân biết tiếp nhận và thể hiện văn hoá như một phần gắn bó tự nhiên với đời sống, chứ không phải một thứ phải gồng gánh hoặc phô trương. Một người đi lễ chùa thành kính, không xả rác, không chen lấn, không xin xỏ điều vụ lợi – chính là một người có văn hoá, dù họ không đọc một trang sách triết học nào cả.

VĂN HOÁ CÁ NHÂN - LÀM SAO ĐỂ ĐÁNH GIÁ MỘT NGƯỜI CÓ VĂN HOÁ HAY KHÔNG?

Nguyên Bộ trưởng Thông tin và Truyền thông Lê Doãn Hợp từng đưa ra ba thước đo sâu sắc về người có văn hoá: văn hoá ứng xử, văn hoá trí tuệ, và văn hoá vật chất.

1. Văn hoá ứng xử: Một người có văn hoá ừng xử tốt là người xuất hiện ở đâu cũng làm cho mọi người xung quanh cảm thấy dễ chịu. Nếu làm cho mọi người khó chịu là thiếu văn hoá. Cố nhiên sự dễ chịu phải có đủ ba chữ T làm nền là Trung Thực, Thẳng Thắn và Tình Nghĩa.

2. Văn hoá trí tuệ: Một người có văn hoá trí tuệ là một người mới gặp thì ngại; Nói chuyện thì khoái; Chia tay mong muốn ngày gặp lại. Gặp nhau rồi mà không muốn gặp lại là thiếu văn hoá.

3. Văn hoá vật chất: Một người có văn hoá là một người luôn luôn hưởng thụ đúng thành quả lao động của mình. Hưởng quá đi là thiếu văn hoá với người khác, sẽ khó an toàn. Với thước đo vật chất, một người có văn hoá là không bao giờ cầm tiền của ai khi mình không có công. Nếu có công thì công đến đâu cầm tiền đúng đến đó; Sẽ là một người luôn an toàn và có văn hoá.”

Ông nhấn mạnh rằng người có văn hoá là người luôn khiến người khác cảm thấy dễ chịu, nói chuyện khiến người ta muốn gặp lại, và sống đúng với thành quả lao động của mình. Những định nghĩa này không chỉ thực tế mà còn dễ ứng dụng trong đời sống hàng ngày – từ cách trả lời email, đi xe ngoài phố, đến cách hành xử nơi công cộng. Nếu mỗi người đều tự soi mình qua ba tấm gương ấy, xã hội sẽ nhân văn hơn rất nhiều.

Khi ta trả lời cho câu hỏi “Thế nào là người có văn hoá?”, ta thường nghĩ đến văn hoá trong “trình độ văn hoá” ta thường ghi trong sơ yếu lý lịch - ứng với cấp độ học vấn của mỗi người. Song, văn hoá của cá nhân không thật sự có thước đo chuẩn mực, đúng đến từng con số như 10/10 hay 12/12. Cách đánh giá một người có văn hoá hay không cần được nhìn nhận bao quát từ cách nghĩ, cách hành xử đẹp, có đạo đức, có trí tuệ và phù hợp với từng hoàn cảnh khác nhau của cá nhân đó.

Tất nhiên, văn hoá là một phạm trù rộng lớn, không có thước đo tuyệt đối. Nhưng có những chuẩn mực ngầm được cộng đồng xã hội xây dựng và truyền lại qua nhiều thế hệ. Đó là khi ta nhìn một người mà thấy an tâm, khi ta nghe họ nói mà thấy đáng tin, khi ta sống gần mà không sợ tổn thương. Khi ấy, ta đang đứng trước một người có văn hoá – không cần kiểm tra hồ sơ học bạ hay hỏi về mức thu nhập. Và để có thể đánh giá đúng ai đó, trước hết ta cần sống như một người có văn hoá đã. Vì văn hoá không phải để chấm điểm người khác, mà để soi sáng chính mình.

Vậy, bạn có nghĩ mình là người có văn hoá không?

Subscribe now

Leave a comment

“Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi thiên”
- Cổ nhân Trung Hoa -

Ở bài trước, ta từng nhắc đến Trung Quốc dưới góc nhìn là một nền văn minh Trung Hoa với những nét khái quát nhất cả về chiều sâu - chiều rộng của quốc gia có nền văn hóa được phát triển lâu dài và liên tục nhất trong lịch sử thế giới. Đi sâu vào những vỉa tầng văn hóa cụ thể, dưới tán ô của các hệ tư tưởng và các giá trị cốt lõi của nền văn minh Trung Hoa, ta lại khám phá ra những nét độc đáo, thú vị riêng.

Và đầu tiên, với sự gần gũi nhất, ta đi đến văn hóa ẩm thực.

Đi để thấy cái hay, cái quý trong văn hóa ẩm thực Trung Hoa và cũng là để nhận thấy những tinh hoa của nền ẩm thực đặc sắc này đã len lỏi, hòa quyện trong văn hóa ẩm thực của nước ta như thế nào.

Trong kho tàng thành ngữ, tục ngữ của Việt Nam, có rất nhiều ca dao, thành ngữ, tục ngữ nhắc đến từ “ăn”: Từ “Có thực mới vực được đạo”, “Ăn trông nồi, ngồi trông hướng”, đến “Trời đánh tránh miếng ăn” hay “Học ăn, học nói, học gói, học mở”,...

“Ăn” là một trong tứ khoái của con người, bởi vậy, văn hóa ẩm thực là nét văn hóa tự nhiên hình thành trong cuộc sống. Ẩm thực không chỉ là nét văn hóa về vật chất mà còn là văn hóa về tinh thần. Qua văn hóa “ăn” người ta có thể hiểu được nét văn hóa thể hiện phẩm giá con người, trình độ văn hóa của dân tộc với những đạo lý, phép tắc, phong tục trong cách ăn uống của mỗi quốc gia, dân tộc.

“Thiên nhân hợp nhất, ngũ vị trung hòa”

Người ta thường nói “ Ăn cơm Tàu, ở nhà Tây, lấy vợ Nhật” qua đó có thể thấy nền ẩm thực Trung Hoa được đánh giá rất cao. Ẩm thực Trung Hoa được coi là ẩm thực mang đậm nét Phương Đông. Đến với thế giới ẩm thực Trung Hoa là đến với những món ăn truyền thống từ mọi miền trên đất nước Trung Quốc. Mỗi một vùng miền lại một phong cách ẩm thực khác nhau, tạo nên nét đặc sắc riêng của từng miền, và lớn hơn nữa là tạo nên một văn hóa ẩm thực Trung Hoa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc.

Trước nay, khi nhắc đến ẩm thực Trung Hoa, người ta thường đề cập đến một triết lý: “Thiên nhân hợp nhất, ngũ vị trung hòa”. Dựa trên triết lý ấy, người Trung Hoa đã xây dựng nên một nền ẩm thực vô cùng đa dạng với “sắc, hương, vị, ý, hình” thể hiện qua các món huyền thoại như “thịt Tô Đông Pha”, “Sư tử đầu”, “Gà Cung Bảo”, “Mãn - Hán toàn tịch”, “Long phụng trình tường”, “Ngưu nãi phục linh sương”,...

Đặc điểm chung của những món này là đều được chế biến một cách tinh tế, tỉ mỉ, đồng thời ẩn chứa những câu chuyện riêng. Câu nói “Dân dĩ thực vi thiên” có nghĩa “người dân lấy miếng ăn làm trọng”, cũng cho thấy tầm quan trọng của ẩm thực trong đời sống văn hóa của người Trung Hoa.

Tư tưởng “thiên nhân hợp nhất” được thể hiện thông qua việc con người sáng tạo các phương thức nấu nướng áp dụng các nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên, đồng thời dựa vào thời tiết, khí hậu để chọn lựa các loại thực phẩm với tính chất và công dụng khác nhau.

Bên cạnh đó, Trung Quốc vô cùng coi trọng “thực dưỡng như dược thiện”, ý chỉ xem thức ăn như thuốc uống dưỡng bệnh, hay “dược bổ bất như thực bổ”, nghĩa là “thuốc bổ thì không bằng thực phẩm bổ dưỡng”. Chính vì vậy, các món ăn không chỉ ngon, đẹp mắt mà còn bổ dưỡng bởi sự kết hợp tài tình giữa các thực phẩm và các vị thuốc như hải sâm, thuốc bắc,...

Nhiều danh y qua các thời đại tại Trung Quốc cũng đánh giá cao phương thức dùng thực phẩm dưỡng thể thay cho thuốc, danh y Lý Thời Trân còn soạn cả cuốn “Bản thảo cương mục” giới thiệu các loại thuốc cùng hơn 300 loại thực phẩm kết hợp với nhau cho ra các chế độ ăn uống hiệu quả riêng.

Đặc biệt, bản thân văn hóa truyền thống Trung Hoa luôn truy cầu “trung hòa chi mỹ”, tức là cảnh giới cao đẹp của sự ôn hòa, cân đối, là sự hòa quyện của cương nhu vừa phải, đậm nhạt đúng lúc. Thành công của ẩm thực cũng nằm ở việc phối hợp hài hòa giữa hương vị, cân đối giữa các loại nguyên liệu và sự phù hợp trong cả thời điểm thưởng thức.

Yến Anh, nhà tư tưởng thời Xuân Thu dùng cách nấu thịt để giải thích cho từ “hài hòa”, ngụ ý nấu thịt phải canh chỉnh nước, lửa, giấm, muối để nấu, dùng củi để chọn lửa vừa phải. Đầu bếp phải điều chỉnh hương vị, nhạt thì nêm thêm, mặn nồng thì gia giảm, khiến con người ăn thịt được bổ dưỡng, cân bằng.

Người Trung Quốc rất coi trọng sự toàn vẹn, nên ngay cả trong các món ăn cũng phải thể hiện sự đầy đủ, nếu thiếu sẽ là điều chẳng lành, vì sự việc không được “đầu xuôi đuôi lọt”. Các món ăn từ cá thường được chế biến nguyên con, gà được chặt miếng rồi xếp đầy đủ lên đĩa…

Bởi vậy, nét chủ đạo của các món ăn Trung Quốc phải có bốn đặc điểm chính, đó là sự kết hợp tinh tế giữa hương, sắc, vị và cách bày biện.

Nhắc đến đây, người ta lại nhớ đến câu chuyện về món “Phật bật tường” của người Trung Quốc. Món ăn này được chế biến từ hơn mười tám loại nguyên liệu khác nhau. Khi chế biến xong, hương thơm ngào ngạt. Người ta bảo, Phật thì không ăn thịt, thế nhưng hương thơm của món ăn này đã là cho Phật cũng không nhịn nổi bèn “bật” qua tường để nếm món ăn. Cách ví von này nhằm nói lên sự tinh xảo của món ăn Trung Hoa.

“Quý hồ tinh, bất quý hồ đa”

Gắn liền với nền văn minh lúa nước với hai đặc tính trội: sông nước và thực vật, bữa ăn của người Việt thường gắn liền với 3 thành phần chính: cơm - rau - cá.

Có lẽ bởi vậy, đặc điểm chung của ẩm thực Việt là vô cùng thanh đạm, ít mỡ, nhiều rau và phối hợp với nhiều loại gia vị.

Văn hóa ẩm thực của người người Việt, đặc biệt là người Hà Nội “quý hồ tinh, bất quý hồ đa”, tức là quý ở độ tinh. Người Việt ăn rất kỹ và rất trọng gia vị, bát phở phải có lá mùi; miếng cá phải kèm thì là; bún riêu nhất định phải óng ánh gạch cua với rau ghém,...

Bữa ăn của người Việt, có thể rất đạm bạc, đơn giản lại chứa đựng cả cái hồn của thiên nhiên, đất trời gói trong từng món. Mùa nào thức nấy, xuân về hoa bưởi nở trắng vườn, chị em trong nhà rủ nhau hái hoa ướp mía. Hè mát trời, bữa cơm sẽ ngon hơn với đĩa rau muống luộc, bát cà muối dầm tương. Mùa thu hanh hao không gì bằng ăn một bát bún ốc nguội. Trời sang đông rét mướt, cả nhà quây quần ăn xôi sắn rưới mỡ hành.

Sự phối hợp gia vị không chỉ là sự tổng hợp ngẫu nhiên mà đều có cơ sở, bởi vậy, người Việt không chỉ tự hào vì nền ẩm thực đa dạng mà còn rất “khoa học”. Điều này bắt nguồn từ sự cân bằng âm - dương rất tài tình của người Việt ta.

Các cụ ta thường coi những món nào mặn thuộc về dương, còn chua và ngọt thuộc về âm. Người Việt thường trộn mặn với ngọt làm nước mắm, kho thịt, kho cá, rang tép, ướp thịt nướng, luôn luôn có pha một chút đường; các món ăn ngọt quá như chè, ăn dưa hấu hay uống nước dừa xiêm thì cho một chút muối cho âm dương tương xứng.

Người Việt chẳng những để ý đến quân bình âm dương giữa các thức ăn mà còn để ý đến quân bình âm dương giữa người ăn và thức ăn. Khi có người bị cảm, nếu cảm lạnh (bị mắc mưa, đêm ra ngoài bị cảm sương) thì nấu cháo gừng vì cảm lạnh ( âm) vào người phải đem gừng (dương) vào chế ngự. Nếu cảm nắng ( bị mặt trời làm cho sốt) thì dương đã vào người phải nấu cháo hành ( âm).

Sự cân bằng âm - dương hay sự khoa học trong cách chế biến, giữa việc phối hợp ăn uống đã thẩm thấu một cách rất tự nhiên trong mỗi con người Việt Nam, từ khi người bà, người mẹ, người chị dặn dò nấu những món đầu tiên hay thậm chí qua những câu thơ, bài vè ta từng làu làu thời thơ ấu: “mùa hè ăn cá sông, mùa đông ăn cá biển”, “Ăn thịt bò không tỏi như ăn gỏi không rau mơ” hay

“Con gà cục Con gà cục tác lá chanh

Con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi

Con chó khóc đứng khóc ngồi

Mẹ ơi đi chợ mua tôi đồng riềng

Con trâu khóc ngả khóc nghiêng

Tôi không ăn giềng, mua tỏi cho tôi”.

Trong hệ thống ẩm thực người Việt ít có những món hết sức cầu kỳ, hầm nhừ ninh kỹ như ẩm thực Trung Hoa, cũng không thiên về bày biện có tính thẩm mỹ cao độ như ẩm thực của Nhật Bản mà thiên về phối trộn gia vị một cách tinh tế để món ăn được ngon. Trong thực tế nhiều người nhận thấy, một cách cảm tính, đặc trưng ẩm thực Việt Nam toát lộ trong sự đối sánh với các nền văn hóa ẩm thực khác trên thế giới: món ăn Trung Hoa ăn bổ thân, món ăn Việt ăn ngon miệng, món ăn Nhật nhìn thích mắt.

Tuy nhiên, món ăn của người Việt khiến ta không chỉ tự hào bởi độ ngon trên vị giác mà còn là sự hài lòng đến từ các giác quan. Đầu tiên là cảm nhận về màu sắc, cách trình bày của món ăn. Rồi thưởng thức bằng mũi, cảm nhận được mùi thơm của thức ăn. Cảm nhận được độ dẻo, dai, mềm của thức ăn. Rồi lỗ tai nghe được tiếng giòn của thức ăn. Sau đó là cảm nhận vị ngon ngọt của thức ăn.

Dù có những đặc trưng riêng biệt trong từng văn hóa ẩm thực, nhưng với sự giao lưu văn hóa, Việt Nam vẫn có những món ăn mang phong cách “thực dưỡng như dược thiện” hay tiếp thu từ cách chế biến của Trung Quốc rồi tinh chỉnh lại để hợp với khẩu vị và văn hóa người Việt mà có lẽ, ta sẽ bàn luận cụ thể ở chương tới.

“Ăn trông nồi, ngồi trông hướng”

Đều ảnh hưởng bởi quan điểm Nho giáo với gốc tích là là đức trị, là lễ nghĩa nên cả Việt Nam và Trung Quốc đều coi trọng “lễ tiết” khuôn phép trong bữa ăn, thậm chí còn đặt “cách ăn” cao hơn sự ngon miệng của món ăn.

Người Trung đề cao sự tươm tất, tròn đầy đặc biệt là sự lễ nghi, cấp bậc trong bữa ăn. Bởi vậy, ở Trung Quốc có một “ghế chủ tọa” đối diện lối vào hoặc ở phía Đông tương đương với “người chủ bàn tiệc”. Chỗ này thường được dành riêng cho người có địa vị cao nhất được xác định theo độ tuổi, địa vị xã hội, nghề nghiệp,..

Những ai đã từng tới Trung Quốc, dùng bữa cơm cùng người dân nước bạn hẳn đều bắt gặp hình ảnh chiếc bàn xoay dùng để bày biện các món ăn. Khi xoay bàn ăn, cần chú ý xoay theo chiều kim đồng hồ, xoay chậm và quan sát cẩn thận. Nếu có người đang còn đang gắp thức ăn mà bạn lại xoay bàn hoặc xoay với tốc độ quá nhanh, xoay ngược chiều kim đồng hồ thì đều bị coi là thiếu lịch sự, thiếu tôn trọng người khác.

Người Việt Nam khi dọn cỗ thường có thói quen chuẩn bị tươm tất và bày tất cả đồ ăn lên mâm rồi mới thưởng thức, nhưng người Trung Quốc lại có thói quen mang từng món ăn lên trong suốt cả bữa ăn. Vì vậy, trong văn hóa của người dân nước này, nếu trên bàn ăn có các bậc tiền bối, có người chủ bữa tiệc hoặc trẻ nhỏ thì khi thức ăn được đưa lên, bạn cần chú ý xoay món ăn đó tới cho người lớn tuổi, chủ nhân hoặc trẻ nhỏ trước, rồi mới chuyển cho người khác.

Bữa ăn của người Việt, mọi người có thể đơn giản là cùng nhau ngồi quây quần trên chiếc chiếu vuông, không quá phân biệt chủ - khách, cấp bậc, nhưng không vì thế mất đi sự lễ nghi.

Người Việt hiếu khách “lời chào cao hơn mâm cỗ” nhưng vẫn rất vô cùng dân chủ. Trước bữa ăn, người Việt sẽ lần lượt mời từ trên xuống, kể cả những người vai vế thấp hơn cũng có thể được mời. Trên bàn dọn bao nhiêu thức ăn, nhưng người ăn có thể ăn những món mà mình thích, hoặc phù hợp với vấn đề bảo vệ sức khỏe của mình. Ăn ít hay ăn nhiều thì tùy theo sức chứa bao tử của người ăn, chứ không phải ăn những món không ăn được, hay là ăn không nổi.

Dù dân chủ là thế nhưng cách ăn của người Việt vẫn mang tính “cộng đồng” rất cao. Thức ăn đầy bàn mà có một nồi cơm, một tô nước mắm để mọi người cùng xới cơm và chan nước mắm ở một nơi. Người Việt cũng đề cao tính lễ phép và tế nhị trong bữa ăn, chú trọng từng cái nhỏ nhất như cách đặt để thìa đũa, che miệng,... khi ăn.

Lại nói về cách ăn, hiện nay, trên mạng xã hội, mọi người thường tạo ra những nội dung vừa hữu ích vừa hóm hỉnh về các quy tắc ăn của người Việt, trong đó liệt kê ra gần 100 điều cần chú ý khi ngồi vào bàn ăn. Nhưng đọc xong hết cả, ai cũng phải gật gù rằng, hóa ra, 100 điều đó ta đã được bà, được mẹ rèn giũa từ thời tấm bé và để ngày nay nó hình thành một cách tự nhiên về “cách ăn” của mỗi chúng ta.

Tác giả: Phương Linh
Tìm hiểu thêm về COREfidence: tại đây

Xem thêm:

Có lẽ, đó cũng là sứ mệnh mà nhà văn Phùng Văn Khai đã gắn bó trong quãng thời gian vừa qua. Chưa đầy 10 năm, ông liên tục cho ra mắt nhiều bộ tiểu thuyết văn học lịch sử nổi tiếng như “Phùng Vương” (2015), “Ngô Vương” (2018), “Nam Đế Vạn Xuân” (2020), “Triệu Vương phục quốc” (2020), “Lý Đào Lang Vương” (2021), “Lý Phật Tử định quốc” (2022), “Trưng Nữ Vương” (2 tập, 2023), và nhiều tác phẩm khác. Trong số đó, tiểu thuyết “Ngô Vương” được bình chọn đạt giải thưởng Hội Nhà Văn giai đoạn 2014 – 2019, một thành quả danh giá minh chứng cho quá trình khảo cứu, tìm tòi và sáng tạo không ngừng nghỉ của nhà văn.

Tác phẩm Ngô Vương được viết theo lối tiểu thuyết chương hồi, gồm mười tám hồi và một hồi mở đầu do nhà văn Phạm Lưu Vũ đặt bút dành tặng. Trọng tâm tiểu thuyết “Ngô Vương” khắc họa cuộc đời và sự nghiệp Ngô Quyền, vị anh hùng giải phóng dân tộc vĩ đại trong lịch sử Việt Nam. Tác phẩm diễn ra trong bối cảnh đất nước rơi vào thảm cảnh thù trong giặc ngoài. Mang trong mình dòng máu anh dũng của quê hương, Ngô Quyền đã hoàn thành đại nghiệp thống nhất giang sơn, dẹp yên khắp cõi, mở ra một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc. Tác phẩm không chỉ tái hiện những trận chiến khốc liệt mà còn đi sâu vào tâm tư, tình cảm của các nhân vật. Từ đó truyền tải thông điệp về tinh thần đoàn kết, ý thức dân tộc và đưa người đọc chạm vào mạch nguồn văn hóa Việt. 

Đọc Ngô Vương, ta sẽ có dịp khám phá dụng ý văn chương hết sức thâm sâu của nhà văn. Tiểu thuyết không chỉ dừng ở việc tìm hiểu các sự kiện mà còn khám phá lớp lớp ý nghĩa, tư tưởng và nỗi thao thức mà tác giả muốn truyền tải. Đây có thể là những suy tư về cuộc sống, những triết lý về nhân sinh, hay những lời khơi gợi hành động vì một mục tiêu cao cả. Thông điệp này thường được truyền tải tinh tế, không trực diện, đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm và cảm nhận sâu sắc.

Công việc của nhà văn không chỉ dừng ở việc viết nên những trang sách hấp dẫn, mà còn đảm bảo tính chân thực của lịch sử. Do vậy, nhà văn Phùng Văn Khai đã đặt mình vào vị trí của một nhà nghiên cứu, tìm kiếm và thu thập thông tin từ thư tịch, tài liệu, di tích và các lời kể dân gian. Việc hư cấu trong tác phẩm văn học lịch sử cốt yếu là để tôn lên tinh thần dân tộc, làm nổi bật những giá trị văn hóa và nhân văn của dân tộc. Trong trận thủy chiến do Ngô Quyền thống lĩnh đánh quân xâm lược Lý Tiến, nhà văn cho rằng “đám binh lính phương Bắc vốn không thạo sông nước”. Tuy nhiên, chi tiết này nếu được nhìn nhận lại sẽ nhận thấy rõ hơn sự đối đầu giữa hai thế lực hầu như đều có lợi ở trận địa trên thủy. Sự thất bại của đội quân Lý Tiến không phải do tiềm lực thiếu thốn, quân binh hạn hẹp, sở đoản trên thủy, mà là do thiếu tinh thần chính nghĩa và ý chí chiến đấu.

Tại Trung Quốc, năm 907 nhà Đường sụp đổ, đế chế rộng lớn này lâm vào thế phân chia cát cứ thành cục diện Ngũ đại - Thập quốc. Quốc gia Nam Hán dưới sự trị vì của hoàng đế Lưu Cung là một trong mười nước của cục diện này, địa bàn gồm tỉnh Quảng Đông và một phần Quảng Tây, Phúc Kiến. Từ thời Đường, “con đường tơ lụa trên biển” đã phát triển mạnh và Nam Hán nằm trên hải trình quan trọng này, do đó quốc gia Nam Hán có đủ điều kiện thuận lợi để mở mang và giàu mạnh. Đây là khu vực kinh tế phát triển, bờ biển rộng, quan hệ giao thương đa dạng. Đồng thời, cư dân vùng này lại thạo nghề sông biển và giỏi đóng thuyền.

Trong sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cũng chép Lưu Cung nhận thấy “lợi ở chiến thuyền”, cho nên sau này trong trận Bạch Đằng vua Nam Hán chủ yếu dùng thủy chiến để phát huy thế mạnh. Do vậy, các trận địa trên thủy chắc chắn là thế mạnh của đội quân Nam Hán lúc bấy giờ. Tuy nhiên, mặc cho sức mạnh oai dũng, quân Nam Hán vẫn không tài nào địch nổi binh quân Ngô Quyền. Chi tiết này nếu được nhìn nhận lại sẽ càng tỏ rõ uy vũ bất năng khuất, tài thao lược binh quyền của Ngô chủ tướng và tinh thần quật khởi của nhân dân Việt Nam thuở bấy giờ. 

***

Thật thiếu sót nếu không minh biện tài thao lược của Ngô Nguyền dưới ngòi bút của nhà văn Phùng Văn Khai. Khi còn là tướng sĩ dưới trướng Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền đã đối mặt với yêu cầu chiến địa đòi hỏi phải dụng kế liên hoàn thủy bộ, đốt chiến thuyền và xua voi trận đánh vào trại quân Nam Hán. 

Đang vào mùa nước sông dâng cao, việc đưa voi lên thuyền chèo ngược dòng trở nên vô cùng thách thức. Trung bình một con voi trưởng thành nặng khoảng 4-5 tấn, và việc di chuyển ngược dòng nước là một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn. Thách thức đặt ra cho Ngô Quyền là phải đưa đủ số lượng voi chiến đến kịp lúc trận địa trên bộ diễn ra theo kế hoạch. Còn ở trận địa “trên giấy”, nhà văn không bỏ sót bất kỳ chi tiết nào. Ông không cho phép những yếu tố hoang đường như voi biết bay, nước đổi dòng, hay thần thánh can thiệp. Thay vào đó, ông để Ngô Quyền - một con người bằng xương bằng thịt giải quyết bài toán khó khăn này. Ngô chủ tướng “đã khéo léo dùng nhiều ngựa chiến buộc dây chão lớn kéo chiến thuyền ngược sông, kịp giờ hẹn trước với Phạm Bạch Hổ”. 

Nhà văn Phùng Văn Khai không để họ Ngô bất chợt tài ba, bất chợt anh dũng hay bất chợt nhanh trí trong trận Bạch Đằng sau này. Ông đã xây dựng một quá trình phát triển nhân vật rất “người ta” để tạo nên thành quả đó. Ngô Quyền không chỉ là một vị tướng tài ba mà còn là một người có khả năng ứng biến và giải quyết vấn đề thực tế xuất sắc. Điều này minh chứng rằng, chiến thắng của Ngô Quyền tại cửa sông Bạch Đằng sau này không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình rèn luyện và phát triển bản lĩnh qua nhiều thử thách cam go.

***

Phân đoạn Ngô Quyền đưa ra quyết định xuất quân và dẫn dắt binh tướng hỏi tội Kiều Công Tiễn diễn ra với tốc độ nhanh chóng và đầy quyết đoán, điều này tạo nên một điểm nhấn mạnh mẽ trong tác phẩm. Tuy nhiên, cách miêu tả này cũng mở ra những tranh luận về tính cách và chiến lược của Ngô Quyền.

Phép binh gia đời nào cũng vậy, tướng sĩ các nơi được phân định ranh giới rõ ràng, mỗi lần động binh ắt phải nghĩ đến máu đổ thịt rơi. Việc họ Ngô di binh từ Ái Châu (khu vực Thanh Hóa ngày nay) ra Long Biên nhanh chóng là một bước đi hết sức quan yếu, thậm chí quyết định vận mệnh binh nghiệp của ông. Phải chăng đây là bước đi liều lĩnh?

Ngô Quyền trưởng thành trong chiến trận, trước hết ông đã hiểu rõ tình trạng phân tranh cát cứ, chiếm đoạt binh quyền, giết chủ soái hồng giữ ngôi cao là chuyện không hiếm của binh gia. Vì vậy, việc kéo quân ra Bắc thảo phạt nghịch thần Kiều Công Tiễn không chỉ đơn giản ở việc tình riêng. Hành động họ Kiều hành thích Dương Đình Nghệ không nằm ngoài một vụ ám sát cá nhân, ám sát cha vợ Ngô Quyền, đây còn là hành động đe doạ đến sự ổn định và an ninh đất nước. 

Bối cảnh Giao Chỉ lúc bấy giờ, sau khi tướng lĩnh họ Khúc bị bắt về Nam Hán, Dương Đình Nghệ được suy tôn kiêm quản thành Đại La. Khắp nơi vẫn có lực lượng chiếm giữ các vùng rộng lớn mà thủ lĩnh là các vị hào trưởng, châu mục, lão trượng. Đơn cử như họ Ngô ở Đường Lâm, họ Kiều ở Phong Châu (Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Tây xưa, nay là Hà Nội), họ Đinh ở Hoa Lư (Ninh Bình), họ Dương ở Dương Xá (Thiệu Hóa, Thanh Hóa)… Ngô Quyền trước hết đã nắm rõ đâu là cừu địch, đâu là đồng minh, và tương quan lực lượng giữa quân đội Ái Châu và Phong Châu. Việc động binh nhất định phải nắm chắc phần thắng, phải vạn toàn, không được làm thử.

Sau phép “liệu thế giặc”, đến kế “dụng lòng dân”. Kiều Công Tiễn thất bại là do say mê bả danh quyền trong khi đức nhân chưa bao phủ rộng khắp, tham vọng to lớn nhưng tài trí còn hạn hẹp nên không thu phục được lòng người. Yếu điểm Công Tiễn lại là thế mạnh của Ngô Quyền. Để củng cố thêm sức mạnh thảo phạt Công Tiễn, Ngô Quyền muốn tập trung các tướng lĩnh và các thế lực địa phương thì phải có một ngọn cờ chính nghĩa. Chỉ có chính nghĩa mới có thể khích lệ ba quân, nâng cao sĩ khí, được chính khí dẫn dắt. Ngọn cờ ấy được nhà văn sáng tạo bằng một văn bản Hịch tố cáo Công Tiễn, nhiếp phục lòng người.

Hịch văn ra đời như bản cáo phó đính trên áo quan chờ sẵn kẻ phản tặc. Lời văn gãy gọn, hàm súc, lý lẽ sắt bén. Trước là phép “tâm thuật” nhằm nuôi chí căm phẫn của tướng sĩ đối với Công Tiễn, sau là kể tội kẻ nghịch thần làm rối loạn cương thường, kêu gọi nhân dân và binh sĩ cùng nhau hiệp lực diệt trừ phản tử.

Một mặt chỉa vào tội ác Kiều Công Tiễn, hịch văn còn hàm chứa thâm ý sâu sắc về đạo làm người mà nhà văn Phùng Văn Khai đã mượn lời Ngô chủ tướng bày tỏ. Thứ nhất, Kiều Công Tiễn “vì tham hư danh đã ủ mầm phản loạn”, cảnh báo người đời về bả vinh hoa dễ đưa người ta vào chỗ phản nghịch, muôn dân căm ghét, tiếng xấu muôn đời. Thứ hai, “trước là giữ giềng mối cương thường của nước, sau là tỏ rõ tấm lòng trung hiếu với Dương gia”. Há chẳng phải việc nước đặt trước việc nhà, việc đại nghiệp đôi khi cần đặt trước tấm lòng riêng hay sao? Thứ ba, “người Phong Châu là cùng một nước không được giết bừa”, thể hiện tinh thần dân tộc cao cả: “người trong một nước phải thương nhau cùng”. Ngô Quyền thảo hịch diệt phản tử đất Phong Châu chớ không diệt người Phong Châu. Đây là lời khẳng định tính nhân nghĩa tiêu biểu của dân tộc Việt Nam đã có tự muôn thuở ngàn xưa.

***

Trận Bạch Đằng đại chiến, từ lúc chiêu binh tìm cọc, tinh thần đoàn kết vô bờ của quân dân nước ta đã được thể hiện rõ nét. Bất luận giàu nghèo, bất luận tình riêng, lợi ích cá nhân đều nhường chỗ cho lợi ích dân tộc. Hễ ai mang dã tâm chạm đến cương vực quốc gia với ý đồ xâm phạm bờ cõi, nhân dân trong nước sẽ nhất thể đồng lòng hướng tâm diệt giặt. “Có những nhà cự phú xung quanh thành Đại La hiến nguyên cả bè gỗ lim lớn đang chuẩn bị làm nơi thờ tự”. Những vật liệu quý giá như gỗ đá dùng để xây cất đình làng cũng được tạm hoãn để trưng dụng làm cọc.

Chi tiết này dấy lên luồng tranh luận. Cột đình, cột làng, cột xây nơi thờ tự thuộc chốn linh thiêng, tồn tại sâu sắc trong đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tôn trọng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt. Trưng dụng những vật liệu này khiến ta không khỏi suy nghĩ: Phải chăng nhà văn đưa Ngô Quyền vào chỗ tội nhân, phá dỡ đền đài, xâm phạm thần linh?

Tuy nhiên, cách hiểu như vậy có phần thiển cận. Chi tiết “mượn tạm cọc gỗ” tựa như điển tích “ngọn lửa Prometheus” trong thần thoại Hy Lạp. Nếu thần Prometheus trộm lửa Trời trao cho loài người, thì ở đây Ngô Quyền mượn cọc của thần tiêu diệt kẻ xâm lăng. Cả hai đều là biểu tượng của ý chí bất khuất và khát vọng tự do. Việc tạm hoãn xây nơi thờ tự để bảo vệ đất nước chính là sự thể hiện tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nước của nhân dân. Mỗi khi đất nước gặp cuộc quốc biến gia nguy, không chỉ nhân dân nhất tề đứng lên chống giặc ngoại xâm mà các vị thần linh bảo vệ tộc Việc cũng ra mặt phò trợ. Đền đài miếu mạo là nơi thần ở, nếu mất nước thần sẽ ở đâu?

Huyền thoại nhân gian Việt Nam để lại nhiều truyện kể, như Tản Viên Sơn Thánh thị uy trước Cao Biền khiến họ Cao sợ hãi chạy về phương Bắc, hay truyện thần Đồng Cổ báo mộng phò trợ Lý Phật Mã trong cuộc chinh phạt Chiêm Thành vào thế kỷ XI. Trong tiểu thuyết, nhà văn cũng nhắc đến việc Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng báo mộng giúp binh quân Ngô Quyền phá giặc. Vì vậy, không thể nói họ Ngô xâm phạm thần quyền; trái lại, ý thức dân tộc được nâng lên tầm cao mới, đó là sức mạnh tương thông, người thần hòa hợp.

Lịch sử đã trải qua hàng ngàn năm mà chính sử chỉ ghi lại đôi dòng sơ sài, nhà văn Phùng Văn Khai hiểu được nỗi lòng ấy và đón nhận sứ mệnh đưa “bút pháp thành binh pháp” thuyết phục nhân tâm. Sáng tạo việc chọn cọc đã khó, nay phải đóng cọc giữa dòng Bạch Đằng rộng lớn ra sao để người đời cảm nhận còn khó khăn gấp bội. Sau khi khảo sát địa thế, Ngô chủ tướng đã cho đắp nổi sa bàn mô phỏng thế trận, nắm bắt tường tận quy luật của thủy triều và bắt đầu hạ cọc xuống lòng sông. Các binh gia, tướng sĩ và cả thường dân đã dũng cảm dầm mình dưới biển suốt mấy ngày liền, chịu đựng tiết trời mùa đông lạnh buốt của miền Bắc Việt Nam lúc bấy giờ cho việc thần tốc đóng cọc.

Bên cạnh tài trí văn chương, nhà văn còn thể hiện bản lĩnh của một nhà quân sự thực thụ, điều này giúp phân đoạn đóng cọc trở nên hết sức tài tình. Nếu không nói đây là tiểu thuyết đã được hư cấu, có lẽ người đời sẽ tin rằng chi tiết này là một sự thật lịch sử.

Đại thắng Bạch Đằng chỉ giới hạn trong một con nước, từ lúc nước triều lên cho đến lúc nước triều xuống thấp nhất. Với chế độ nhật triều ở vịnh Bắc Bộ, thời gian đó chỉ khoảng nửa ngày đêm. Nếu nói đây là một trong những chiến công đầu tiên theo lối đánh nhanh thắng nhanh của quân dân ta cũng không ngoa. Đạo hành binh quý nhất là đặt địa lợi, địa lợi không rõ thì rất khó ra quân kỳ, đặt quân phục. Vậy mà Ngô Quyền đã khéo léo dụ giặc từ chỗ “thông địa” ngoài biển khơi vào chỗ “tử địa” phục binh bốn phía, dụng được thiên địa, thủy thổ tuần hoàn mà đưa giặc từ chỗ uy vũ ngất trời trở thành kẻ bại binh nhuộm máu Đằng Giang. Há chẳng phải cướp trí khôn tạo hóa mà tạo nên cơ nghiệp vĩ đại cho dân tộc hay sao!

***

Tiểu thuyết Ngô Vương thể hiện rõ nét tấm lòng của nhà văn Phùng Văn Khai, một nhân sĩ yêu nước tha thiết, có tình cảm đặc biệt với văn hóa và lịch sử nước nhà. Giữa những diễn biến phức tạp trong tâm lý nhân vật và các trận chiến ác liệt, ông vẫn không xa rời nhân dân và đời sống thường nhật của họ. Nhà văn khắc hoạ sinh động và sắc nét những tập tục, văn hóa của người dân bản địa lúc đương thời. 

Nhà văn mô tả món cơm nếp cá rô ở vùng đầm Dạ Trạch như “người nhà nghề”, cho thấy sự am tường đến mức thành thạo của tác giả về ẩm thực địa phương. Có những món ăn gắn liền với đời sống cư dân bản địa dần mất mát trong cuộc sống hiện đại. Phải là người có lòng với văn hóa mới có thể diễn tả sống động như vậy. Đây không chỉ là một tình tiết trong tiểu thuyết lịch sử mà còn là câu chuyện văn hóa cần được bảo tồn. Bởi lẽ, “ăn, mặc, ở” là những yếu tố nền móng và cốt yếu để tạo nên một đời sống văn hóa. Nếu chẳng may những giá trị này bị mất mát hoặc phai lợi đi trong đời sống thường nhật, thế hệ con cháu chúng ta sẽ dần lạc loài với nguồn cội, ông cha.

Sau cuộc đại chiến trên sông Bạch Đằng, nhà văn Phùng Văn Khai khéo léo mượn lời Ngô Quyền diễn tả cảnh xây dựng lại đền đài, trao trả cọc đình, tôn tạo tông miếu, khôi phục đời sống bình thường và đồng thời phục hưng kinh tế. Đây vừa là nỗi trăn trở của nhà văn dành cho đời sống nhân dân, vừa là sự trưởng thành trong ý thức dân tộc về việc khôi phục văn hóa đã bị đứt mạch và lãng quên trong những đợt khói lửa chiến tranh. Cho nên, bất luận phương diện nào, trong mọi cuộc xây cất và gìn giữ của dân tộc đều cần nhớ đến bảo tồn, phục hưng nền văn hóa Việt. Bởi văn hóa là nội dung tinh thần của một dân tộc độc lập cần phải có.

Dù là kẻ ngoại đạo và kém hiểu biết về thuyết âm dương, địa lý, phong thủy, tôi vẫn cảm nhận được rằng nhà văn Phùng Văn Khai luôn đưa ngòi bút vào thế tiến thủ chắn chắn, có tiền có hậu, có trên có dưới, có trước có sau, có âm có dương. Ông sai ngựa trên bờ dẫn voi dưới nước, dùng hoả lực diệt thủy quân, dựa hậu phương (nhân dân) tiếp sức cho tiền tuyến (trận địa), trên trời dùng đạn đá, dưới nước dùng cọc nhọn, tạo thế liên thủ âm dương mà đưa quân Nam Hán vào thế tận diệt, không có đường lui. Há chẳng phải lấy nhu thắng cương, lấy ít địch nhiều, điệu hổ ly sơn, dẫn địch từ cửa sinh chạy vào cửa tử hay sao? Sự khéo léo trong cách bày binh bố trận của Ngô Quyền không chỉ là minh chứng cho tài năng quân sự mà còn thể hiện rất rõ góc nhìn sâu sắc của nhà văn về chiến tranh và cuộc sống.

***

Ngô Quyền dưới ngòi bút của nhà văn Phùng Văn Khai hiện lên với một hình ảnh hoàn mỹ, không một tì vết, cả về dũng khí, tài trí và đức độ. Hoàn hảo đến mức khiến người ta không khỏi ngờ vực về “tính người” của nhân vật.

Trước hết, đây là tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, cho nên nhà văn có được đặc quyền phác hoạ nhân vật đến mức toàn mỹ. Suy cho cùng sức mệnh văn chương nằm ở việc truyền tải thông điệp hơn là diễn tả chính xác lịch sử, ghi chép sự kiện là việc của các sử gia. 

Dầu vậy, tôi cũng góp phần đồng điệu với tâm tư nhà văn, khẳng định Ngô Vương là một thiên tài hiếm có được hồn thiêng đất Việt hun đúc nên. Sinh ra trong một dòng họ hào trưởng có thế lực ở Đường Lâm, Ngô Quyền hoàn toàn có khả năng được cha ông là Ngô Mân truyền dạy và cho học hành nghiêm cẩn. Do vậy, võ công, binh pháp và đạo làm người là những điều cốt yếu không thể bỏ qua.

Thêm một chi tiết về dòng dõi Ngô gia. Sau khi đất nước thoát khỏi tình cảnh loạn 12 sứ quân, Đinh Tiên Hoàng lên ngôi vua liền cho mời Khuông Việt Đại sư nhậm chức Tăng thống lãnh đạo tinh thần Phật giáo quốc gia. Đây là vị Tăng thống đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Việt Nam nói riêng và lịch sử dân tộc nói chung. Bước ngoặc này cho thấy Phật giáo không đơn thuần trở nên mạnh mẽ và tiếp nhận sứ mệnh song hành cùng vận mệnh đất nước một cách đột ngột; quá trình này tất yếu đã trải qua thời kỳ dài tiếp nhận, phát triển và đi sâu vào đời sống nhân dân.

Trong khi đó, Tăng thống Khuông Việt (930 - 1011) và Ngô Quyền (898 - 944) chỉ cách nhau trên dưới 30 tuổi. Sách Thiền Uyển Tập Anh, đoạn viết về Đại sư Khuông Việt miêu tả ông là “người Cát Lợi, họ Ngô, thuộc dòng dõi Ngô Thuận Đế”. Cho đến hiện tại, lịch sử Việt Nam ở giai đoạn này chưa ghi nhận bất kỳ vị vua họ Ngô nào ngoài Ngô Quyền, không kể đến Ngô Xương Văn và Ngô Xương Ngập đều sinh sau Khuông Việt. Cho nên Tăng thống Khuông Việt, hay tục danh Ngô Chân Lưu, không nằm ngoài dự liệu là cháu trực thuộc dòng dõi Ngô Vương. 

Do vậy, có khả năng Ngô Quyền và dòng dõi con cháu Ngô gia đã chịu ảnh hưởng không ít từ tinh thần nhà Phật. Cũng vì lẽ đó mà Ngô Quyền đã vận dụng tối ưu tư tưởng “bác ái, từ bi” của Phật giáo và triết lý “thương người như thể thương thân” của người Việt trong cả đời thường và đời binh nghiệp của mình. Điều này tác động tích cực đến những quyết sách giàu lòng nhân ái của ông.

Những luận chứng trên đủ để nói đến tài trí của nhà văn Phùng Văn Khai. Ông không mang theo xu hướng tư tưởng tuyệt đối hóa giá trị của dân tộc mình mà vô cớ phác họa nhân vật lịch sử như một vị thần có khả năng “ban phúc giáng họa”. Người giỏi cầm binh không cần thắng nhiều lần mà cần toàn thắng, thắng cả về dũng khí, tài trí và đức độ. Nhà văn đủ sáng suốt và ngòi bút đủ tài hoa để diễn tả nên Ngô Vương là một nhân vật như thế. Đây cũng là thông điệp nhắn đến sự vĩ đại của một dân tộc không chỉ nằm ở sức mạnh quân sự mà còn ở nền tảng văn hóa và tinh thần, điều đã giúp dân tộc Việt Nam trường tồn và phát triển qua hàng ngàn năm lịch sử.

Xin chân thành cảm ơn nhà văn Phùng Văn Khai đã dành trọn tấm chân tình cho lịch sử và văn hóa dân tộc. Thông qua tiểu thuyết Ngô Vương, không chỉ làm sống dậy trận đại chiến Bạch Đằng mà còn thổi hồn vào những nhân vật tiêu biểu của lịch sử, đưa chúng tôi trở về với những giá trị cao đẹp của dân tộc. Chúng tôi rất mong đợi những tác phẩm tiếp theo của ông, hy vọng tiếp tục được “khám phá dụng ý văn chương” tài ba của nhà văn. Kính chúc anh linh dân tộc và hồn thiêng đất Việt luôn kề cận bên ông.

Tác giả: Thái Hải Đăng
Tìm hiểu thêm về COREfidence: tại đây

Xem thêm:

1. Tiên sinh Nguyễn Đình Chiểu

Minh Mệnh nguyên niên, ngày một tháng bảy năm Nhâm Ngọ (1/7/1822), Nguyễn Đình Chiểu sinh ra trong một gia đình quan chức có học thức, địa vị trung lưu. Cha ông là Nguyễn Đình Huy giữ chức Đốc Bạ, làm dưới quyền Tả quân Lê Văn Duyệt, sau được thăng đến Án-sát-sứ. Cuộc sống bình lặng trong gia đình gia giáo, đêm ngày nấu sử xôi kinh đã giúp Nguyễn Đình Chiểu đỗ bằng Tú Tài ở trường thi Gia Định hồi năm Quý Mẹo 1843 – lúc này ông 22 tuổi. 

Khi ra Huế chờ khoa thi Hương, nhận được tin mẹ qua đời nên ông đành bỏ thi quay về chịu tang. Biến cố bắt đầu từ đây, đường dài cách trở, nhiều bệnh tật ốm đau, lại khóc thương mẹ phương xa đã cướp đi đôi mắt của ông:“Lòng hiếu tử, dặm quan hà, trắc dĩ vời trông, mây bạc phao tuông, khôn cầm huyết luỵ” (Nỗi Lòng Đồ Chiểu – Phan Văn Hùm). Ở xã hội Việt Nam thời bấy giờ, muốn tiến thân chỉ có con đường khoa mục, con đường hoạn lộ bởi sự thi cử của triều đình tổ chức mới nuôi được chí kinh bang tế thế. Giờ đây Nguyễn Đình Chiểu từ một Tú Tài sắp được “thang mây nhẹ bước” chợt “lỡ bề báo hiếu, lỡ bề lập thân”, lại mang trong mình nỗi uất giận tột cùng trước buổi thế nước đảo điên, lặng ngộp trong khói lửa chiến tranh, bờ cõi chia năm xẻ bảy bởi oai lực đại bác của thực dân phương Tây đang giày xéo quê hương.

“Bến Nghé của tiền tan bọt nước,
Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây”

Dầu vậy, những biến cố thời cuộc chỉ làm “nền” cho một chí khí kinh luân thêm phần rực sáng. Sau khi mù mắt, tiên sinh buông nghiệp đường quan trở về Gia Định (sau về Ba Tri, Bến Tre) dạy học, bốc thuốc cứu giúp nhân dân và bắt đầu sáng tác thơ văn - kể từ đây ông được gọi với cái tên thân thương: Đồ Chiểu. 

2. Sự nghiệp sáng tác và tác phẩm Lục Vân Tiên

Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu rất phong phú, nổi bật như tác phẩm:

Dương Từ - Hà Mậu, Ngư Tiều Y Thuật Vấn Đáp, Văn Tế Nghĩa Sĩ Cần Guộc, Văn Tế Nghĩa Sĩ Trận Vong Lục Tỉnh và các tác phẩm hịch, văn tế khác… đặc biệt ông được nhiều người biết đến và nể phục bởi tác phẩm Lục Vân Tiên.

(1) Tác phẩm Lục Vân Tiên

Lục Vân Tiên được đông đảo bà con nhân dân đón nhận, nhất là người con Nam Bộ. Bởi lối thơ hết sức dễ hiểu, giàu chất nhân văn, răng dạy sự đời một cách gần gũi nên hầu hết các em bé miền Nam xưa kia đều được nghe mẹ, nghe bà hát ru kể chuyện Vân Tiên. Có những câu thơ trong tác phẩm đã trở thành hơi thở của người dân Nam bộ, như:

“Trai thời trung hiếu làm đầu Gái thời tiết hạnh làm câu trao mình” hay

“Xin đừng tham đó bỏ đăng
Chơi lê quên lựu chơi trăng quên đèn”

Lục Vân Tiên là nhân vật điển hình cho lý tưởng sống của Nguyễn Đình Chiểu về sự ham học, hiếu thảo, thuỷ chung như câu “văn võ song toàn”. Nếu đôi mắt “mù loà” đã kéo áng mây đen che khuất ánh sáng cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu thì Vân Tiên chính là đôi mắt còn lại của tâm hồn đã giúp cụ cải hoá nhân tâm con người trong thời buổi loạn lạc. Ở Vân Tiên, ta thấy được cuộc đời của Đồ Chiểu từ đường công danh, biến cố và những mong ước chưa thành hiện thực. Câu 67-68 trong tác phẩm, lúc tôn sư tiên tri về cuộc đời Lục Vân Tiên cũng chính là nói lên đường đời Nguyễn Đình Chiểu:

“Hiềm vì ngựa chạy đường xa
Thỏ vừa ló bóng gà đà gáy tan”

Nguyễn Đình Chiểu sinh năm con Nhâm Ngọ 1822 ứng với câu “ngựa chạy đường xa”; thi đỗ Tú Tài năm Quý Mẹo 1843 (theo 12 con giáp, năm Mẹo ở Việt Nam tương ứng với năm Thỏ ở Trung Hoa) ứng với câu “thỏ vừa ló bóng”; ông hụt khoa thi năm Kỷ Dậu 1849 ứng với lời “gà đà gáy tan”. Lại thêm những lời đồn trong nhân gian rằng sau khi tiên sinh mù loà đã bị từ hôn giống như Vân Tiên bị nhà Võ Thể Loan từ chối hôn sự. Tình bạn tri âm của bộ ba Lục Vân Tiên - Vương Tử Trực và Hớn Minh cũng tựa như Đồ Chiểu – Phan Văn Trị và Trương Định ngoài đời thực.

(2) Nhân cách Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu là một nhà yêu nước tiêu biểu thời kháng chiến chống Pháp, ông lên án kịch liệt tư tưởng tây hoá và bọn bán nước cầu vinh:“Sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vùa hương xô bàn độc, thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà, chia rượu lạt, gặm bánh mì, nghe càng thêm hổ” (Văn Tế Nghĩa Sĩ Cần Giuộc). Viên Chánh tham biện tỉnh Bến Tre là Michel Ponchon đã ba lần đến nhà ông để khéo léo dụ dỗ ông bởi biết uy tín của ông với nhân dân, cả ba lần ông đều từ chối. Có lần Ponchon đến thăm cụ Đồ giả đau không tiếp, khiến Ponchon vào đến chỗ ông nằm và đề nghị trả đất ở Tân Khánh cho. Đồ Chiểu ôn tồn trả lời: “Nước chung đã mất, đất riêng còn có sao được?” – theo lời thuật của ông Nguyễn Đình Chiêm.

Tiên sinh Nguyễn Đình Chiểu là một nhà nho yêu nước, một “ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc” như lời Thủ tướng Phạm Văn Đồng khen tặng. Từ hiện thực đời sống đến tác phẩm văn chương đều dốc công vào 2 việc lớn, giúp đất nước gìn giữ giang sơn và dạy đời gìn giữ phép tắc. Cái hào hùng, khí tiết cương trực khảng khái của ông đã đặt ông vào hàng ngũ chiến sĩ anh hùng “Thà đui còn giữ đạo nhà/ Còn hơn có mắt ông cha không thờ” hay câu “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/ Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”. Cùng với đó là tư tưởng nhân nghĩa truyền thống luôn dạt dào mạnh sống, nếu Nguyễn Trãi nói “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” thì với Nguyễn Đình Chiểu cũng vậy “ Nhớ câu kiến ngãi bất vi, làm người thế ấy cũng phi anh hùng” (thấy việc nghĩa mà không làm thì không phải anh hùng).

Nguyễn Đình Chiểu đã dùng gòi bút rực lửa đánh đuổi thực dân xâm lược Pháp khỏi đất An Nam, nhưng giờ đây tại thủ đô Paris của Pháp đã long trọng tôn vinh ông là nhà Danh Nhân Văn Hoá Thế Giới tại kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 41 của UNESCO diễn ra từ ngày 9 đến 24/11/2021. Nhân cách lớn của tiên sinh trên cả ba lĩnh vực Thơ văn, Thầy giáo và Thầy thuốc là bằng chứng giúp UNESCO khẳng định: “Nguyễn Đình Chiểu là một nhà văn hóa, nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam; tấm gương vượt qua nghịch cảnh và theo đuổi lý tưởng học tập suốt đời”.

Giờ đây đất nước đã yên bề khói lửa, lặng bóng quân thù. Chí non sông thâu về một mối đã phần nào trọn vẹn nguyện ước Đồ Chiểu năm xưa, song le khát vọng phục hưng và gìn giữ văn hoá lại trở nên cam go hơn bao giờ hết trước bối cảnh hội nhập quốc tế sâu sắc. Biên giới quốc gia còn đó lằn ranh cương vực nhưng biên giới văn hoá thì không. Phóng tầm mắt vào sự tấn bộ của xã hội đương thời, chúng ta sẽ nhận ra hơn một thế kỷ nay các trào lưu tư tưởng, văn hóa, khoa học kỹ thuật của hoàn cầu mà đặc biệt là Tây phương đã mang lại nhiều tiện nghi vật chất cho đời sống người dân nước mình. Chúng ta đón nhận tất cả, ta tiếp cận những cái hay cái đẹp của ngoại quốc nhưng đã đủ sức đề kháng để có thể chọn lọc tinh hoa hay chưa? Câu trả lời nằm ở tình cảm mặn nồng hay lợt lạt của quý bạn dành non nước quê hương mình.

Tác giả: Thái Hải Đăng
Tìm hiểu thêm về COREfidence: tại đây

Xem thêm:

Đặt trong phạm vi nghiên cứu riêng cho người trẻ Việt Nam, người trẻ hiện nay có đủ nền tảng - giá trị cốt lõi của con người Việt Nam và cả cơ hội - môi trường xã hội để giúp người trẻ ngày càng tự tin hơn. 

1. Điểm tựa của một Việt Nam tự tin 

Nhà văn hóa, GS. Đào Duy Anh trong tác phẩm “Việt Nam Văn hóa sử cương” (xuất bản lần đầu năm 1938) đã ra 7 giá trị như là bản sắc văn hoá Việt, đại ý gồm: sức ký ức (trí nhớ) tốt, thiên về nghệ thuật và trực giác; ham học, thích văn chương; ít mộng tưởng (thiết thực); sức làm việc khó nhọc (cần cù) ở mức độ ít dân tộc bì kịp; giỏi chịu… khổ và hay nhẫn nhục; thường thì nhút nhát nhưng chuộng hòa bình, song ngộ sự thì biết hy sinh vì đại nghĩa; khả năng bắt chước, thích ứng và dung hóa rất tài. Cố Tổng Bí thư Lê Duẩn luôn nhấn mạnh 3 giá trị cốt lõi của người Việt là “lao động, tình thương và lẽ phải”.

Tại Hội nghị văn hóa toàn quốc, ngày 21/11/2021, Cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đúc kết, khái quát nên hệ giá trị con người Việt Nam gồm: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. 

Có thể thấy rằng, nhận định về người Việt từ xưa đến thế kỷ 19, trải qua các cuộc chiến trong thế kỷ 20 hay hướng tới thời bình xây dựng đất nước ở thế kỷ 21 thì giá trị “self-respect”, dù được diễn giải theo nhiều cách khác nhau nhưng đều nằm trong hệ giá trị cốt lõi của người Việt Nam: từ “chuộng hòa bình, hy sinh vì đại nghĩa” tới “lao động, tình thương và lẽ phải” rồi đến “tự cường”. Để đòi lại công bằng, “lẽ phải” thuộc về bản thân hay cộng đồng mình, đề giành lại “đại nghĩa”, người Việt không ngừng lao động, không ngừng đấu tranh. Phát triển từ nền tảng đó, không chỉ dừng lại giành lại cái “vốn thuộc về mình” hay những điều được cho là đúng đắn, là chân lý nữa mà giá trị ấy đã nâng lên thành tự cường - tức làm cho mình mạnh lên, không thua kém người khác, dân tộc khác. Người Việt Nam tôn trọng lẽ phải, tôn trọng đại nghĩa, sự công bằng, sẵn sàng cống hiến, phấn đấu để đạt được công bình, để làm mình mạnh lên, sánh ngang với người khác, dân tộc khác. 

Với đặc điểm “văn hóa làng xã” tồn tại từ xa xưa ở Việt Nam, không thể chỉ xét yếu tố “self” là riêng “một” cá nhân để phân tích hay nghiên cứu, nó còn đại diện cho một tập thể, một cộng đồng, một “làng xã” hay rộng lớn hơn là một quốc gia. Đó không còn là một cái tôi riêng mà trở thành một cái “ta” chung, nâng lòng tự tôn cá nhân thành tự tôn của một cộng đồng, một đất nước, một dân tộc, từ đó tạo thành động lực hành động - tự cường. 

2. Dung môi tạo nên sự tự tin hiện đại 

Với hình thể văn hóa làng xã, trong quá khứ thật ra người Việt Nam không mang quá nhiều sự tự tin cá nhân, nhưng trái lại, sự tự tin, tự tôn dân tộc hay cộng đồng thì lại cực kỳ lớn. Chính vì vậy, GS Đào Duy Anh mới nhận định người Việt Nam “thường thì nhút nhát nhưng chuộng hòa bình, song ngộ sự thì biết hy sinh vì đại nghĩa”. Nhưng cũng giống như GS Đào Duy Anh đã viết ngay sau khái quát về những tính chất tinh thần phổ thông nhất của người Việt Nam, những điều này “có tính chất nguyên lai từ thời thượng cổ mà có thay đổi chút ít, cũng có tính do lịch sử hay xã hội hun đúc thành cho nên ta đừng xem yếu tố này là bất di bất dịch”. 

Quả thật, “sự nhút nhát” (trong phạm vi cá nhân), hướng nội của con người Việt Nam mà GS. Đào Duy Anh nghiên cứu từ thời kỳ thượng cổ đến cuối thế kỷ 19, qua thời gian và sự thay đổi, phát triển của đất nước, đã có ít nhiều thay đổi. Người Việt hiện đại, bên cạnh tinh thần tự tôn cộng đồng vẫn còn hiện hữu, đặc biệt là các bạn trẻ đã có sự tự tin cá nhân lớn hơn so với ông bà ta rất nhiều. 

Theo Giáo sư Scott Fritzen, để giúp một người trẻ (young adult) có được sự tự tin, phải tạo được sự an toàn về tâm lý trong môi trường họ sinh sống hay học tập, làm việc. Họ phải cảm thấy an toàn mới cởi mở với thế giới, từ đó mới khám phá được tiềm năng của chính mình mà trở nên tự tin hơn. Môi trường an toàn theo quan điểm của Giáo sư Fritzen xuất phát từ sự đa dạng và cảm giác được an toàn, được yêu thương, trân trọng. 

Trong bối cảnh đất nước Việt Nam hiện nay, có thể nhận thấy sự “an toàn” và “đa dạng” được đánh giá khá cao. Với thể chế chính trị một Đảng lãnh đạo, chính trị và xã hội Việt Nam luôn được duy trì ổn định. Ổn định chế độ chính trị là yếu tố quan trọng khiến xã hội vận động sự trong trật tự, kỷ cương, không dẫn tới rối loạn, bất ổn. Sự ổn định về chính trị giúp tránh tạo nên những hệ quả nặng nề như rạn nứt các khối đoàn kết xã hội, thậm chí các lực lượng chính trị, các giai tầng xã hội bị cuốn vào xung đột, chiến tranh, làm hao tổn nguồn lực quốc gia, ly tán lòng người, đất nước chia cắt, các thế lực ngoại bang nhân cơ hội can thiệp, ảnh hưởng đến độc lập và chủ quyền dân tộc, đất nước không chỉ không bỏ lỡ các cơ hội phát triển mà còn tránh đứng trước nhiều rủi ro. Qua đó có thể thấy, sự ổn định về chính trị và xã hội đã tạo nên một môi trường an toàn, người trẻ được quan tâm, trân trọng và có nhiều cơ hội để thể hiện, phát triển bản thân ở nhiều lĩnh vực khác nhau.

Về sự đa dạng, đó là sự đa dạng tự do trong việc tiếp nhận thông tin hay các giá trị văn hóa, tư tưởng, quan điểm mới. Đây chính là yếu tố giúp giới trẻ trở nên tự tin, cởi mở thể hiện bản thân hơn so với thời kỳ quá khứ. Đang từ thể chế làng xã với đặc trưng chủ nghĩa tập thể (ranh giới giữa cái tôi và cái phi tôi bị nhòa đi) từ đó dẫn đến khó chấp nhận sự đột phá, khác biệt cá nhân, xã hội Việt Nam trải qua những lần giao lưu, tiếp biến văn hóa khác nhau, đặc biệt là quá trình toàn cầu hóa và sự bùng nổ công nghệ thông tin, những cá thể bị lệ thuộc bị cuốn văng ra khỏi sức hút của cộng đồng truyền thống để trở thành những những thành viên của xã hội công dân toàn cầu - những nhân cách hiện đại có thể tham dự với tư cách người sáng tạo, hành động và nói lên tiếng nói của bản thân mình. Bên cạnh đó, những giá trị thường được cho là khác biệt với hình thái văn hóa làng xã khi xưa như “chủ nghĩa cá nhân”, “chủ nghĩa thế tục”,... của phương Tây được du nhập vào Việt Nam một cách mạnh mẽ và nhanh chóng cũng khiến người trẻ hiện đại tiếp nhận và ít nhiều có sự biến chuyển về tư tưởng so với quá khứ. 

Dù vậy, người Việt - với phẩm chất “có sự thích ứng, dung hòa” linh hoạt (bắt nguồn từ đặc tính của nền văn minh lúa nước), tính dung chấp cao (vị trí địa lý là đầu mối giao thông cửa ngõ Đông Nam Á, hay giao lưu với bên ngoài và tiếp nhận nhiều kiến thức từ hoạt động giao lưu đó) nên dù có thường xuyên tiếp xúc với các giá trị văn hóa mới nhưng lại được tiếp nhận và lan tỏa trên nền tảng của các giá trị văn hóa bản địa, các giá trị mới được khúc xạ qua lăng kính cốt lõi của hệ giá trị gốc của người Việt, từ đó tạo ra nền văn hóa thống nhất trong sự đa dạng và môi trường xã hội vừa ổn định, vừa đa dạng. 

Chính vì vậy, sự cởi mở trong việc tiếp nhận các nền văn hóa khác nhau và phẩm chất văn hóa thích ứng linh hoạt, tính dung chấp cao của người Việt, sự đa dạng trong môi trường xã hội càng được phát triển ở mức độ cao hơn, từ đó giúp người trẻ Việt Nam trở nên có nhiều cơ hội để khám phá ra tiềm năng của bản thân hơn, từ đó cũng tự tin hơn. Đặc biệt là khi tại thời điểm hiện đại, thế giới phẳng bởi toàn cầu hóa, các mạng lưới giao thương toàn cầu và công nghệ thông tin, cơ hội để giới trẻ tiếp xúc với các nền văn hóa cùng giá trị bên ngoài dễ dàng và nhanh chóng hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, như đã khẳng định trước đó, dù tự tin cá nhân của người trẻ Việt Nam đã được nâng cao hơn so với trước đây, nhưng sự tự tôn cộng đồng, tự tôn quốc gia vẫn không hề bị mai một. Đất nước hội nhập và xã hội phát triển nhưng tính dung chấp mạnh mẽ đã khiến người Việt vẫn giữ được bản sắc “văn hóa làng xã” của mình, trong đó có tinh thần tự cường dân tộc. 

Như vậy, giá trị “tự cường” vẫn luôn là những giá trị cốt lõi của người Việt từ bao đời, tuy nhiên tại mỗi thời đại lại mang những nét khác biệt do đặc trưng về thể chế và bối cảnh thời đại. Cái giúp tạo nên sự tự tin của ông bà ta là sự tự tôn cộng đồng, tự tôn dân tộc, tự cường vì tập thể, còn cái tự tin của người trẻ hiện nay là sự tự cường của bản thân, tự cường vì mục đích, vì giá trị chung của quốc gia, dân tộc. 

3. Chất tự tin của người trẻ hiện đại 

Từ những phân tích trên, có thể khái quát được chất tự tin của người trẻ hiện đại được tạo nên như sau: 

Tinh thần tự cường cộng đồng, tự cường dân tộc của người Việt Nam đã được chứng minh trong suốt chiều dài của lịch sử. Từ những thắng lợi “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” của thế kỷ 20 hay huyền thoại xây dựng đường dây siêu cao áp 500 kV kéo dài từ Bắc vào Nam trong 2 năm - một quyết định mà người đương thời coi là phiêu lưu, mạo hiểm, thế giới và những quốc gia giàu có chưa từng nghĩ sẽ làm được,... Hay gần đây các bạn trẻ đã tự tin thể hiện sự sáng tạo của mình qua việc tạo và lan tỏa các trend, những ca khúc bày tỏ tinh thần yêu nước, chào mừng kỷ niệm ngày quốc khánh 2/9 trên mạng xã hội đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình không chỉ của toàn người dân Việt Nam mà còn cả sự thích thú của bạn bè quốc tế. 

Rất nhiều bạn trẻ hiện đại không ngần ngại thể hiện tài năng, luôn nỗ lực không ngừng để rạng danh Việt Nam trên trường quốc tế. Đó là những bạn trẻ trong các đội tuyển chinh chiến trên đấu trường quốc tế, mong muốn mang huy chương cho gia đình, xóm làng, Tổ quốc, là những hoa hậu như Nguyễn Thúc Thùy Tiên trau dồi cả về thân - tâm - trí để hô vang 2 tiếng Việt Nam trên bản đồ sắc đẹp thế giới, là NTK Duy Đào người đầu tiên vinh dự nhận đề cử giải Grammy đã từ Mỹ quay trở về Việt Nam để phát triển và rất nhiều những cá nhân khác luôn nung nấu được góp sức mình cống hiến cho đất nước. 

Sự tự tôn dân tộc đặc biệt còn biểu hiện qua tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái khi đất nước gặp khó khăn. Trong trận bão và mưa lũ lịch sử ở miền Bắc tháng 9/2024, tất cả người dân Việt Nam, trong đó không thể kể đến các bạn trẻ đã hướng về đồng bào miền Bắc. Những shipper tắt app, những ánh lửa sáng liên tục trong đêm, không ngại vất vả để mang đồ, mang sức đi cứu trợ người dân vùng lũ. 

Trong phạm vi cá nhân, tinh thần tự cường, tự do thể hiện tài năng và bản lĩnh của bản thân có thể bắt gặp ở bất kỳ đâu: trong nhà trường qua các cuộc debate, cuộc thi trên tất cả các lĩnh vực văn hóa, thể thao, nghệ thuật,...; trong môi trường công sở hay môi trường xã hội. Người trẻ không ngần ngại thể hiện kiến thức hay quan điểm cá nhân của mình về các vấn đề xã hội trước cộng đồng, trên các diễn đàn mạng xã hội. Những thái độ rụt rè, sợ sệt không dám tranh luận, không dám thể hiện quan điểm cá nhân bởi chênh lệch cấp bậc, tuổi tác đã được thay đổi rất nhiều. 

Có thể nói, tinh thần tự cường vẫn luôn là một điểm tựa vững chắc giúp người trẻ Việt ngày càng tự tin chứng minh được năng lực của mình hơn, đồng thời cũng là động lực thúc đẩy để nước ta phấn đấu xây dựng hệ giá trị con người, xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia. Đúng như Bác Hồ đã dặn: trong 5 điểm lớn xây dựng văn hóa dân tộc, điểm thứ nhất chính là “Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập, tự cường” (Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3).

Phương Linh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. GS. Đào Duy Anh (1992). Việt Nam văn hóa sử cương. NXB Thành phố Hồ Chí Minh. 

2. TS. Phạm Thái Việt, TS. Đào Ngọc Tuấn (2004). Đại cương về văn hóa Việt Nam. NXB Văn hóa - thông tin. 

3. Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc 2021.

Đối với tôi, giá trị cốt lõi, vĩnh cửu và tiềm tàng góp phần nâng cao sự tự tin của
giới trẻ Việt chính là lòng yêu nước, niềm tự hào, tự tôn tuyệt đối dành cho Tổ quốc Việt Nam.

Dù ở bất cứ nơi đâu, vùng miền, đất nước hay châu lục nào, chỉ cần vẫn còn giữ vững lòng yêu con người và dân tộc Việt, mỗi chúng ta đặc biệt là những người trẻ chúng ta đều không phải lo, không phải sợ vì điều gì nữa. Vì chúng ta có mục tiêu trước mắt là tương lai rạng ngời của quốc gia, có điểm tựa sau lưng là gia đình, bạn bè, người thân nơi quê hương xứ sở. Không mông lung về con đường mình đã đi, đang cất bước hay sắp chọn lựa; không sợ hãi, hoảng loạn khi nghĩ đến một ngày kia nếu bản thân vấp ngã sẽ chẳng có ai người che chở, đó chẳng phải là sự tự tin hay sao?
Đạo diễn Nguyễn Ngọc Lâm đã rất khéo léo truyền tải thông điệp qua câu nói rất hay trong bộ phim “Cái giá của hạnh phúc” như sau: “ Dáng vẻ tự tin của một đứa trẻ được lớn lên trong một gia đình hạnh phúc là điều mà một đứa trẻ bất hạnh lớn lên trong một gia đình tan vỡ không thể bắt chước được”. “Đất nước” thật ra cũng chính là bản phóng to của “gia đình”, nơi mà chúng ta được nuôi dưỡng bởi những giá trị cốt lõi nhất mà một gia đình dùng để làm đòn bẩy hình thành nhân cách một đứa trẻ, nơi mà những bậc tiền nhân sẵn sàng “Thân ngã xuống thành đất đai Tổ quốc/ Hồn bay lên hóa linh khí quốc gia” để lại cho hậu thế một hình hài đất nước - một gia đình trọn vẹn, yên bình, độc lập nhất.
Hầu như người Việt Nam nào cũng có “dáng vẻ tự tin” ấy bởi chúng ta được sinh ra và lớn lên trong một “gia đình (Việt Nam) hạnh phúc” - ấy là lớp áo khoác ngoài mĩ miều nhất mà bất cứ người nước nào nhìn vào cũng thấy ngỡ ngàng và cảm phục. Họ ngưỡng mộ làm sao sự bất khuất kiên cường của những con người nhỏ bé đến từ một trong hai dân tộc duy nhất trên thế giới sau 1000 năm đô hộ vẫn giữ được ngôn ngữ và bản sắc riêng, họ ngưỡng mộ làm sao hình ảnh kỳ thủ Lê Quang Liêm hiên ngang giương cao lá cờ đỏ sao vàng tiến thẳng vào lễ đài trong buổi tốt nghiệp tại trường Đại học tại xứ sở cờ hoa, họ ngưỡng mộ làm sao thướt tha trong bộ áo dài truyền thống, dịu dàng mà không uỷ mị, yêu kiều mà không kiêu ngạo, khiêm tốn nhưng chẳng cúi đầu. Tôi cho rằng dáng vẻ của những con người trong thời đại mới ấy quả thực không sao mà những kẻ phản bội lại ân nghĩa quốc gia, chà đạp lên lịch sử dân tộc, quay lưng với cội nguồn và đánh mất gốc gác của bản thân - những kẻ mà tôi gọi là “đứa trẻ bất hạnh lớn lên trong một gia đình tan vỡ” có thể “bắt chước” được.
Sự tự tin có thể bắt nguồn từ rất nhiều yếu tố: vẻ đẹp ngoại hình, học thức, gia cảnh,... nhưng vượt lên trên mọi giá trị vật chất tầm thường và sự băng hoại của thời gian, sự tự tin được gây dựng bởi lòng yêu nước mới là vĩnh cửu, sâu sắc và đáng trân quý nhất. Sau cùng, khi tất cả mọi thứ đều tan biến như những hạt cát vô danh, chỉ có nhân cách và tình yêu đối với quê hương dân tộc mới thực sự bền vững và trường tồn.

Tác giả: Hồng Anh