Sau Cách mạng tháng Tám, từ công cuộc xóa nạn mù chữ đến hai lần cải cách giáo dục (năm 1950 và 1956) và xây dựng nền giáo dục trong hai cuộc kháng chiến đều in đậm dấu ấn của ông.

Tiểu sử

Ông Huyên sinh năm 1905, người Lai Xá, Hoài Đức. Ông từng du học Pháp, đỗ cử nhân Văn chương và cử nhân Luật. Ông sau đó là sinh viên Việt Nam đầu tiên của Đại học Sorbonne, một trong những trường danh tiếng nhất Pháp, bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ Văn chương ở tuổi 29.

Về nước năm 1935, giáo sư Huyên khước từ làm quan để theo nghề dạy học, rồi chuyên tâm nghiên cứu khoa học tại Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Sau Cách mạng tháng Tám, ông được bổ nhiệm là Tổng Giám đốc Đại học Vụ kiêm Giám đốc Đông Phương Bác cổ học viện.

Tâm huyết dành cho sự nghiệp giáo dục của ông thể hiện rõ trong bài diễn văn nổi tiếng, tại lễ khai giảng năm học đầu tiên của Đại học Quốc gia Việt Nam, ngày 15/11/1946. Vị giám đốc tuyên bố về sứ mệnh của nền đại học: "... dân tộc Việt Nam, ngoài công cuộc đấu tranh bằng xương máu trên chiến địa, còn nỗ lực tham gia vào công cuộc tiến triển văn hóa nhân loại. Chúng tôi muốn rằng nền đại học mới này là một lực lượng mạnh trong những lực lượng chiến đấu của dân tộc Việt Nam".

Tháng 11/1946, sau chuyến sang Pháp dự hội nghị Fontainebleau đàm phán hòa bình, giáo sư Nguyễn Văn Huyên được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao làm Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) vì hiểu biết rộng và học vấn cao nhất trong chính phủ lúc bấy giờ.

Ban đầu, ông không dám nhận vì không có kinh nghiệm. Sau khi được Bác động viên: "Chú phải chia chữ cho nhân dân", ông mới nhận lời.

Sự nghiệp “chia chữ cho dân”

Lúc ông nhậm chức bộ trưởng, 95% người dân Việt Nam không biết chữ, huyện lớn mới có trường tiểu học, vài tỉnh mới có một trường trung học cơ sở và cả nước có 5 năm trường trung học phổ thông toàn cấp.

Ông Phạm Trọng Đang, thư ký đầu tiên của bộ trưởng, cho hay ngay những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, ông Huyên đã đề ra các kế hoạch kịp thời, từ củng cố tổ chức, di chuyển cơ quan Bộ để tránh sự tấn công của địch, thành lập khu giáo dục dựa theo các khu kháng chiến... Ông cũng chỉ đạo dùng tiếng Việt, thay vì tiếng Pháp trong các trường phổ thông, đại học.

Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Bộ Giáo dục chuyển lên chiến khu Việt Bắc. Nhiệm vụ hàng đầu của ngành lúc này là xóa nạn mù chữ và bổ túc văn hóa cho nhân dân, cán bộ. Thiếu thầy, trò, trường lớp, sách giáo khoa, giấy mực... nhưng các ngành bình dân học vụ, giáo dục phổ thông ở vùng tự do được giữ vững và phát triển.

Không chỉ xóa mù chữ, ngành giáo dục còn mở thêm các lớp bổ túc văn hóa để nâng cao trình độ của cán bộ và nhân dân lao động. Năm 1946, Nha Bình dân học vụ đã thành lập được gần 75.000 lớp học, phát triển khoảng 96.000 giáo viên và xóa mù cho hơn 2,5 triệu người.

Để có sách, tài liệu giảng dạy, Bộ trưởng Huyên động viên anh em cốt cán nghiên cứu chương trình sách giáo khoa nước bạn. Trại Tu thư được thành lập để biên soạn chương trình và sách giáo khoa mới. Giáo sư Huyên trực tiếp chỉ đạo các môn khoa học xã hội, viết sách giáo khoa sử, địa lý trung học chuyên khoa. Nhờ đó, chương trình học của các cấp dần được biên soạn và hoàn chỉnh.

Dưới thời Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên, nền giáo dục thích ứng chủ động với cuộc sống của 30 năm chiến tranh. Hai cuộc cải cách giáo dục quan trọng vào năm 1950 và 1956 đã thể hiện tính linh hoạt, thức thời trong lãnh đạo của ông.

Trong điều kiện kháng chiến, chương trình phổ thông được tinh giản từ 12 năm xuống 9 năm song vẫn chú trọng đảm bảo chất lượng. Những lứa học sinh sau này trở thành các nhà khoa học đầu ngành như Nguyễn Đình Tứ, Nguyễn Văn Hiệu, Nguyễn Lân Dũng...

Muốn "chia được chữ cho nhân dân", ngành giáo dục cần có đủ giáo viên và giáo viên giỏi. Vì thế, các lớp thuộc hệ sư phạm cấp tốc 7+2, 10+3... lần lượt ra đời. Đại học cũng linh hoạt phù hợp nhu cầu, đào tạo từ 2 năm, lên 3 năm rồi 4 năm.

Năm 1954, miền Bắc giải phóng, Bộ Giáo dục trở về Hà Nội, tiếp quản các cơ sở giáo dục, với nhiệm vụ mới đào tạo thế hệ trẻ tài năng, những cán bộ khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý và công nhân lành nghề cho đất nước. Hàng loạt trường sư phạm từ sơ cấp, trung cấp đến đại học được thành lập, mở đầu công cuộc kiến thiết nền giáo dục đại học của quốc gia. Đến năm 1965, cả miền Bắc có 17 trường đại học, hơn 2.700 cán bộ giảng dạy và gần 30.000 sinh viên với tổng số 97 ngành học.

Khi Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại, ông thường đến những vùng xa xôi, hẻo lánh để dự giờ, động viên thầy trò phải học dưới hầm tránh máy bay. Ông còn tổ chức cho học sinh, sinh viên, cán bộ đi học nước ngoài để xây dựng đội ngũ trẻ cho khoa học, giáo dục và các ngành; khảo sát kinh nghiệm của các nước Liên Xô, Đức.

Nhờ sự quyết liệt và sâu sát của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên, năm 1974, Việt Nam có đoàn học sinh đầu tiên dự thi Olympic Toán quốc tế ở Đức và giành 4 huy chương (1 vàng, 1 bạc, 2 đồng).

Theo ông Nguyễn Sĩ Tỳ, nguyên Bí thư Đảng ủy Bộ Giáo dục, Đảng và Nhà nước nhiều lần đánh giá cao những thành tựu nền giáo dục mà bộ trưởng cùng đồng nghiệp đã dày công xây dựng trong hơn 29 năm, gọi đó là "một trong những bông hoa đẹp nhất của chế độ mới".

Thủ tướng Phạm Văn Đồng năm 1999 đã viết: "Hoàn thành các công việc này trong những hoàn cảnh khó khăn lạ lùng của các cuộc kháng chiến chứng tỏ ông là người có một ý thức trách nhiệm, lương tâm nhà nghề cực kỳ đẹp đẽ".

Vị bộ trưởng đạp xe khắp các tỉnh thăm các trường học

Trong ký ức của các đồng nghiệp ngày ấy, nhắc tới giáo sư Huyên, họ nhớ đến hình ảnh vị bộ trưởng đạp xe từ chiến khu về thăm các trường ở Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc Ninh, vào tận Liên khu 4.

Ông Lê Văn Giạng, nguyên thứ trưởng, cho biết những năm kháng chiến chống Pháp, việc đi lại khó khăn, nguy hiểm, nhưng ông Huyên vẫn thường xuyên đến những nơi có trường, lớp...

Ông không bao giờ báo trước với địa phương mà đến thẳng trường rồi dành trọn một ngày để nghe báo cáo và thảo luận chứ không thăm hỏi qua loa. Bộ trưởng Huyên quan tâm đến đời sống nhân viên và hay dành tiền phụ cấp đại biểu quốc hội, nhuận bút để mua quà thăm người ốm, giúp đỡ cấp dưới...

Ông Huyên còn được yêu quý bởi sự giản dị và hòa đồng. Đến trường nào, ông cũng hỏi thăm sức khỏe, tình hình học tập, ăn ở của thầy và trò. Thầy cô giáo cùng học sinh quấn quýt xung quanh, chuyện trò thân thiết.

Ông Đang nhớ những ngày tháng ở núi rừng Việt Bắc, bộ trưởng sống như anh chị em cán bộ, nhân viên, cũng quần nâu, dép cao su; ăn uống đạm bạc. Trong những đi công tác, ông mang theo ngô luộc hoặc gạo, muối, mỡ, nước mắm cho vào lọ penicilin để tự lo bữa cơm.

Giáo sư Nguyễn Văn Huyên trong ký ức người thân

Ngôi nhà của PGS.TS Nguyễn Văn Huy trên phố Trần Hưng Đạo, Hà Nội, những ngày này tiếp đón nhiều người bạn, phóng viên đến tìm hiểu tư liệu về cha ông, cố giáo sư Nguyễn Văn Huyên.

Ông Huy và gia đình ba người chị gái sống quây quần trong khu đất chung của gia đình nên hễ có khách đến hỏi về cha, họ lại sang chuyện trò. Các ông, bà đều là PGS, nhà khoa học về hưu, nay đã trên 80 tuổi nhưng mỗi lần lần giở ký ức, các chị em vẫn xúc động, nhớ tường tận từng kỷ niệm.

Mang ra những cuốn hồi ký dày cộp, ông Huy chỉ vào bức ảnh đen trắng chụp ông được mẹ bế và các chị trước ngày cha đi dự Hội nghị Fontainebleau, Pháp, tháng 6/1946. Đôi mắt ông nheo lại, ngón tay lướt chậm rãi trên những dòng chữ rồi đọc to lá thư cha gửi cho mẹ, bà Vi Kim Ngọc, và các con.

Ông Huyên khi ấy là thành viên của phái đoàn Việt Nam cùng Bác Hồ đến Pháp để đàm phán về tương lai của đất nước. Lá thư ông gửi về sau hơn 40 ngày xa gia đình, chứa chan tình cảm của người chồng, người cha và nỗi lòng một trí thức yêu nước trước vận mệnh dân tộc.

Trong thư, ông động viên vợ: "...Ngọc ạ, lúc này mà chúng ta không tự hy sinh một chút lợi riêng thì còn lúc nào nữa nhỉ? Ngọc hiểu biết lắm nên Huyên mới nhảy vào vòng mà gỡ mối tơ vương.... Hai mươi năm lăn lộn sách đèn, một chục năm phiêu lưu chân giời góc bể mới có dịp giơ thẳng cánh tay. Chúng ta dắt tay nhau mà cố lên vậy".

Ông Huy ngày đó mới một tuổi, chưa đọc được nhưng sau này mới hiểu bức thư như một tuyên ngôn, lẽ sống của cha

Cuốn di chúc của bà Ngọc, vợ ông Huyên, được cất trong chiếc két sắt nhỏ.

Ông Nguyễn Văn Huyên đến Pháp du học năm 1926.

Ngày vui của ông Huyên với bà Vi Kim Ngọc, con gái tổng đốc Thái Bình, năm 1936 là đám cưới lớn thuộc tầng lớp thượng lưu thời bấy giờ.

Ông Huyên và bà Ngọc gặp nhau qua sự giới thiệu của một người bạn, cũng là trí thức Tây học.

Bộ trưởng Huyên trong một chuyến làm việc tại Ty Giáo dục Phú Thọ năm 1959.

Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên trong chuyến thăm trường Đại học Sư phạm Vinh, Nghệ An, năm 1959.

Ông Huyên (giữa) tại Hội nghị Bộ trưởng Giáo dục các nước Xã hội Chủ nghĩa tại thành phố Berlin, Đức, tháng 5/1970.

Bà Ngọc cùng các con: Nữ Hạnh, Bích Hà, Nữ Hiếu tại nơi sơ tán ở Hà Đông năm 1944.

Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên thăm trường Mẫu giáo Ngô Bích San, Hà Nội, năm 1946.

Gia đình ông Huyên đón con gái cả Nữ Hạnh tốt nghiệp Đại học Đường Sắt, Hà Nội, năm 1963.

Bà Ngọc và các con trước ngày ông Huyên đi dự Hội nghị Fontainebleau, Pháp, năm 1946.

Vợ chồng ông Huyên trên chiến khu Việt Bắc năm 1951.

Ông Huyên chơi cùng cháu ngoại tại Hà Nội năm 1972.

Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên ở thôn Lai Xá, huyện Hoài Đức (cũ).

Bảo tàng được trưng bày theo 4 chủ đề chính bố trí trên 4 tầng của tòa nhà.

Gần 400 hiện vật, ảnh tư liệu, văn bản gốc, với nhiều bút tích của các nhân vật khác nhau, được gia đình ông Huy lưu giữ một cách cẩn thận.

Bức tường dán kín thẻ thư viện, bìa sách, công trình nghiên cứu... của ông Huyên.

Một góc phòng làm việc của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên được trưng bày tại bảo tàng.

Sổ ghi chép của ông Huyên trong các phiên họp của Hội đồng Chính phủ.

Tầng 4 là nơi chứa nhiều tư liệu về giáo dục của Bộ trưởng Nguyên Văn Huyên.

Tên Nguyễn Văn Huyên trên con dấu được khắc bằng chữ Hán và chữ Quốc ngữ.

Ông Huy hướng dẫn khách tham quan bảo tàng tìm hiểu tư liệu.

Chiếc đồng hồ có hình Bác Hồ, một trong số kỷ vật được trưng bày tại bảo tàng.

Cuốn di chúc của bà Ngọc, vợ ông Huyên, được cất trong chiếc két sắt nhỏ.

Ông Nguyễn Văn Huyên đến Pháp du học năm 1926.

Trong mắt bốn người con, giáo sư Huyên là người cha mẫu mực, dù bận rộn vẫn luôn quan tâm đến việc học hành của con cái. Ông Huy nhớ cha tặng một phong bì đầy cát ở kim tự tháp và sa mạc Sahara sau chuyến công tác tại châu Phi hay lần khác là một quả trứng đà điểu. Tất cả đều trở thành những học liệu quý giá với chị em ông.

Còn với bà Hà, con gái thứ hai, những lá thư của cha là sợi dây kết nối tình cảm gia đình, giúp bà vơi nỗi nhớ nhà trong những ngày tháng du học ở Liên Xô. Bà luôn đọc kỹ thư của cha, nhớ từng lời dặn dò "... cố gắng học, sửa những cái bỡ ngỡ năm ngoái mà tiến... Con cố gắng cho thật xứng đáng".

Năm 2014, đại gia đình ông Huy thành lập Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, với khoảng 400 hiện vật. Theo gia đình, cuộc đời cùng với những tư liệu và ký ức về một con người, một gia đình góp phần tăng hiểu biết của công chúng về lịch sử, xã hội và văn hóa của một thời kỳ, một đất nước.

"Cha là tấm gương sáng để chúng tôi soi vào. Chúng tôi luôn nhắc nhở nhau làm bất cứ điều gì cũng không để ảnh hưởng tới thanh danh của cha mẹ", ông Huy nói.

Nguồn: VnExpress - Bình Minh

Ảnh: Tư liệu gia đình

Subscribe now

Khi "sống còn" là động lực mạnh nhất

Thế hệ cha ông chúng ta (thế hệ sinh ra và trưởng thành ở thế kỷ trước) lớn lên trong bối cảnh "dầu sôi lửa bỏng". Họ là thế hệ sinh ra giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, tại Việt Nam họ trải qua kháng chiến chống Pháp, rồi cuộc chiến chống Mỹ kéo dài suốt ba thập kỷ. Bởi vậy, những tổn thương họ phải chịu đựng và trải qua nó ghê gớm lắm chứ. Nó không vụn vặt hay vô hình. Tổn thương mà cha ông ta phải trải qua là mạng người, là đổ máu, là nay sống mai chưa biết thế nào, là mất mát gia đình, của cải, và cả tương lai. Nhưng với họ, tổn thương không phải là thứ để "chữa lành" mà là thứ phải vượt qua để "sống còn".

TS. Bùi Trân Phượng chia sẻ về trải nghiệm 10 tuổi bị thực dân Pháp bắt đi cùng cha: "Đó là một cái sự kiện có thể nói là nó đã chấm dứt tuổi thơ của tôi." Nhưng thay vì tìm cách "chữa lành", đứa trẻ bấy giờ đã tập trung toàn bộ tinh thần để ghi nhớ đường đi dù bị bịt mắt trên xe Jeep, nhớ rõ tên chỉ huy và nơi giam giữ cha để báo cho gia đình, với niềm hy vọng có thể cứu cha, cứu gia đình. Đó chính là tư duy "vùng dậy để sống còn" - khi khó khăn ập đến, bạn không có thời gian để than thở mà phải lập tức hành động, vùng dậy ứng phó.

"Privilege của thời bình" và bẫy của việc chữa lành

Trong khi đó, Gen Z - những người sinh ra và lớn lên trong thời bình, đất nước và thế giới đang không ngừng phát triển, hiện tại lại đối mặt với một dạng áp lực hoàn toàn khác. Theo nghiên cứu, hơn 32% thanh thiếu niên Mỹ độ tuổi 12-17 đang tham gia therapy hoặc điều trị sức khỏe tâm thần. Tại Việt Nam, các từ khóa "chữa lành" và "healing" lọt top 100 hashtag được tìm kiếm nhiều nhất.

Nhưng có một điều đáng lưu ý: nhiều bạn trẻ hiện tại đang "chữa lành" ngay cả khi chưa kịp tổn thương. Một sinh viên chia sẻ với báo Đại đoàn kết: "Mình biết những diễn biến tiếp theo sẽ khiến mình căng thẳng nên việc tìm cách chữa lành sớm sẽ giúp mình an tâm hơn.” Phải chăng khi chúng ta có quá nhiều phương tiện để "chữa lành", liệu có khi nào chúng ta đang trở nên mong manh hơn cần thiết?

Đương nhiên ta không thể phủ nhận, người trẻ hiện nay gánh trên vai không ít áp lực, từ học tập, công việc, gia đình, kinh tế,... Nhưng nếu gộp chung hết những áp lực đó thành một kết luận chung nhất, thì có lẽ là Áp lực do cạnh tranh. Hay nói cách khác, người trẻ áp lực từ cảm giác tự ti, thấy bản thân mình không đủ - không đủ giỏi, không đủ tốt, không đủ giàu, không đủ hạnh phúc, không đủ sung sướng,... khi so sánh với mọi người xung quanh, đặc biệt là bạn bè đồng trang lứa. Từ cái “không đủ” biến thành cái mục tiêu “phải” - phải thành công, phải đẹp, phải giàu có,... Cuộc sống hiện đại kéo theo một thực trạng ta không thể phủ nhận đó chính là tăng khoảng cách giữa các tầng lớp trong xã hội cũng được giãn ra. Đó là một trong những nguyên nhân khiến người trẻ vì thế dễ dàng cảm thấy áp lực, đặc biệt là áp lực vô hình, gây ra nhiều vấn đề tâm lý, tinh thần.

Sức mạnh từ bên trong và Giải pháp từ bên ngoài

Thế hệ chiến tranh có một điều mà thế hệ hiện tại có vẻ đang thiếu: khả năng "tìm sức mạnh từ bên trong mình" thay vì tìm kiếm từ bên ngoài. TS. Bùi Trân Phượng tâm sự: "Mỗi khi mà mình thấy mình mệt mỏi, mình thấy mình đuối sức thì cái cách quen thuộc mà tôi hay làm là trở về bên trong và tìm sức mạnh từ bên trong mình."

Link full số podcast 👉 “Tự tin làm người, được không?” | TS. Bùi Trân Phượng

Ngược lại, thế hệ trẻ hiện tại có xu hướng tìm kiếm giải pháp từ bên ngoài: du lịch, thiền, tarot, podcast, hay thậm chí là medication. Điều này không hoàn toàn xấu, nhưng có thể tạo ra sự phụ thuộc vào các "công cụ chữa lành" thay vì phát triển khả năng tự phục hồi của bản thân.

Không phải về việc thế hệ nào "mạnh mẽ" hơn

Điều quan trọng cần hiểu là: đây không phải cuộc so sánh về việc thế hệ nào "mạnh mẽ" hơn. Gen Z đối mặt với những thách thức mà thế hệ trước chưa từng gặp: áp lực social media, sự so sánh liên tục, tốc độ thay đổi chóng mặt của công nghệ, và những nghịch lý của sự lựa chọn trong mọi khía cạnh cuộc sống. (Theo Therapyroute)

Nhưng có lẽ, thế hệ trẻ cần học hỏi từ thế hệ cha ông một điều: trước khi tìm kiếm sự chữa lành từ bên ngoài, hãy thử "vùng dậy" từ bên trong. Như TS. Bùi Trân Phượng khuyên: "Chỉ có bạn ấy ra khỏi sự hoang mang của bạn ấy thôi. Chứ không có ai bưng bạn ấy mà bứt đem ra khỏi được hết."

Có thể therapy, du lịch chữa lành, hay thiền định đều có giá trị. Nhưng trước tiên, hãy thử tìm hiểu xem liệu chúng ta có đang dùng chúng như một sự phụ thuộc thay vì như "công cụ hỗ trợ" không. Bởi cuối cùng, sức mạnh thực sự vẫn đến từ khả năng đứng vững trên đôi chân của chính mình - dù trong chiến tranh hay thời bình.

Link full số podcast 👉 “Tự tin làm người, được không?” | TS. Bùi Trân Phượng

Subscribe now

Hiện nay, các cuộc tranh luận về giới, về nữ quyền vẫn luôn là một đề tài "hot" khắp mạng xã hội. Lướt mạng xã hội, không ít lần ta bắt gặp những cụm từ “nữ quyền”, “tính nữ/nữ tính” được đem ra côn luận và tranh luận. Thậm chí những quan điểm như phụ nữ là phái yếu”, hay bản thân phụ nữ sinh ra là yếu kém hơn đàn ông, không thể làm việc lớn,... vẫn là một khuôn khổ bị áp đặt lên phụ nữ bởi xã hội nói chung và một vài thành phần cổ hủ nói riêng.

Trong số podcast “Tự tin làm người, được không?” một câu trả lời sắc bén của TS. Bùi Trân Phượng đã khiến không ít người phải "đứng hình". Khi được hỏi phụ nữ có phải là "phái yếu" không, cô đáp lại với một câu phản vấn đầy thách thức: "Ai nói với em chuyện đó?" Rồi cô khẳng định rằng trong suốt chiều dài lịch sử Việt Nam, chưa bao giờ có khái niệm "phái yếu" - một cụm từ mà chúng ta tưởng "bản địa" nhưng hoá ra lại là... “hàng nhập khẩu” từ phương Tây.

Link full số podcast 👉 “Tự tin làm người, được không?” | TS. Bùi Trân Phượng

"Đảm đang" - Khi nữ tính có nghĩa là "gánh vác"

Thử nghĩ xem: có bao nhiêu ngôn ngữ trên thế giới mà tính từ mô tả phụ nữ lại có nghĩa gốc là "gánh vác trách nhiệm"? TS. Bùi Trân Phượng tiết lộ một điều thú vị: từ "đảm đang" trong tiếng Việt, khi được cô dịch sang tiếng Pháp cho bạn bè nước ngoài, đã khiến họ ngạc nhiên.

"Có dân tộc nào trên thế giới mà nữ tính có nghĩa là gánh lấy trách nhiệm không?" - cô hỏi, rồi tự trả lời: "Tôi chưa tìm thấy." Từ "đảm đang" với nghĩa từ nguyên là "gánh vác" không chỉ phản ánh vai trò thực tế của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử mà còn thể hiện cách xã hội nhìn nhận và ghi nhận sự đóng góp của họ.

Từ Âu Cơ đến Hai Bà Trưng: Biểu tượng sức mạnh, không phải sự yếu đuối

Nhìn lại từ nguồn gốc, thần thoại Việt Nam bắt đầu với hình ảnh cô Âu Cơ - người mẹ dẫn dắt các con "đi mở nước và dạy dân dựng làng". Không phải hình ảnh người phụ nữ co cụm trong bóng tối, mà là người tiên phong, khai sáng.

Đến thế kỷ I, Hai Bà Trưng với cuộc khởi nghĩa nổi tiếng đã chứng minh điều gì? Trưng Trắc và Trưng Nhị không chỉ lãnh đạo quân đội mà còn "giải phóng được 65 huyện thành" và lập ra một quốc gia với Trưng Trắc tự phong là Nữ vương. Đặc biệt, theo sử liệu Trung Quốc, trong đội quân của Hai Bà Trưng có "nhiều tướng lĩnh là phụ nữ" - điều hiếm thấy trong lịch sử thế giới cổ đại.

Bà Triệu thế kỷ III với tuyên bố nổi tiếng: "Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, lấy lại giang sơn" - đây có phải là lời của một "phái yếu"?

"Ruộng sâu trâu nái không bằng con gái đầu lòng"

Điều thú vị là trong khi nhiều nền văn hóa trọng nam khinh nữ, văn hóa Việt Nam lại có câu: "Ruộng sâu trâu nái không bằng con gái đầu lòng". Tại sao lại như vậy? Bởi vì trong xã hội nông nghiệp lúa nước, phụ nữ không bao giờ bị "gạt ra ngoài sản xuất". TS. Bùi Trân Phượng giải thích: "Khi người phụ nữ tham gia sản xuất ra cái ăn thì người đó không thể bị coi như không có được."

Thậm chí, trong quyền lực gia đình, có câu: "Lệnh ông không bằng cồng bà" - phản ánh vai trò quyết định của phụ nữ trong các vấn đề quan trọng.

Bẫy của "tiếp thu văn hóa ngoại lai"

Vậy khái niệm "phái yếu" đến từ đâu? TS. Bùi Trân Phượng chỉ ra rằng đó là hệ quả của việc tiếp thu "hời hợt, giản đơn" văn hóa phương Tây. Trong khi văn hóa phương Tây có lịch sử dài kỳ thị phụ nữ (từ thời Hy Lạp cổ đại cho rằng phụ nữ là "nam giới bị khuyết tật" đến thời Trung cổ coi phụ nữ là "cửa ngõ của quỷ dữ"), thì văn hóa Việt Nam lại có truyền thống hoàn toàn khác.

Điều này không có nghĩa là phụ nữ Việt Nam không chịu áp lực. Ảnh hưởng của Nho giáo với "tam tòng tứ đức" đã tạo ra những ràng buộc thực sự. Nhưng như TS. Bùi Trân Phượng nhấn mạnh: "Nhưng mặt khác nó vẫn có cái sự mạnh mẽ kia, cái sự chủ động kia" - hai yếu tố này đan xen tạo nên sự phức tạp của vai trò phụ nữ trong lịch sử Việt Nam.

Khi "yếu" trở thành sự tự giới hạn

Nguy hiểm hơn cả, khi thế hệ trẻ hôm nay "nhập khẩu" khái niệm "phái yếu" mà không hiểu nguồn gốc của nó, chúng ta có thể đang tự giới hạn bản thân. Một nghiên cứu gần đây cho thấy ngay cả những phụ nữ thành công nhất hiện nay vẫn thường nói về bản thân với những từ ngữ "khiêm nhường" hơn nam giới.

Nhưng nếu nhìn vào những người phụ nữ đảm đang thời hiện đại - từ những người phụ nữ bốc vác ở chợ Đồng Xuân, đến các nữ doanh nhân hàng đầu, chúng ta thấy truyền thống "đảm đang" vẫn tiếp tục. Họ không yếu đuối, thậm chí họ còn đang mang trên mình rất nhiều trọng trách quan trọng về kinh tế, văn hoá, xã hội mà xã hội giao phó.

Tái định nghĩa sức mạnh nữ tính

Có lẽ đã đến lúc chúng ta ngừng dùng khái niệm "phái yếu" - một từ không hề có trong DNA văn hóa Việt Nam. Thay vào đó, hãy nhớ lại truyền thống "đảm đang" với nghĩa gốc của nó: khả năng gánh vác, chủ động và làm chủ cuộc sống.

Như TS. Bùi Trân Phượng kết luận: "Phụ nữ Việt Nam chịu cực giỏi. Chịu cực giỏi thì làm sao là phái yếu được. Yếu làm sao mà chịu cực" - một câu nói đơn giản nhưng đủ để thay đổi cách chúng ta nhìn về sức mạnh của phụ nữ Việt Nam. Bởi trong lịch sử dài 4000 năm, những gì chúng ta thấy không phải là sự yếu đuối, mà là sức mạnh kiên cường được thể hiện qua từng thế hệ, từng hoàn cảnh, từng thách thức khác nhau.

Phụ nữ không là "phái yếu". Phụ nữ “đảm đang", phụ nữ hiện đại thì lại càng đảm đang, mạnh mẽ, tự do, tự chủ, và không có giới hạn nào kìm hãm họ phát triển, hoàn thiện và cống hiến. Chính những điều ấy làm nên vẻ đẹp và sức mạnh của người phụ nữ.

Link full số podcast 👉 “Tự tin làm người, được không?” | TS. Bùi Trân Phượng

Subscribe now